Xung đột lợi ích của luật sư là tình huống mà nghĩa vụ với một khách hàng có thể bị ảnh hưởng bởi nghĩa vụ với khách hàng khác, với khách hàng cũ, với người thứ ba, hoặc bởi lợi ích riêng của chính luật sư. Dạng dễ thấy nhất là nhận bảo vệ cả hai bên có quyền lợi đối lập trong cùng một vụ việc, điều Luật Luật sư cấm rõ. Nhưng phần lớn xung đột trong thực tế kín hơn nhiều, và người mới thường chỉ nhận ra khi đã lỡ nhận lời.
Bài này đi theo cách phân loại: mỗi dạng xung đột kèm một ví dụ giả định và dấu hiệu nhận biết. Quy trình kiểm tra xung đột trong văn phòng bằng phần mềm, danh sách đối chiếu là chủ đề quản trị văn phòng riêng; ở đây tập trung vào việc hiểu bản chất để nhận ra vấn đề trước khi hệ thống kịp báo.
Vì sao xung đột lợi ích làm hỏng việc dù luật sư rất ngay thẳng
Nhiều người mới nghĩ rằng xung đột lợi ích chỉ là vấn đề với người có ý đồ xấu: miễn là mình làm hết sức cho từng khách hàng thì không sao. Cách nghĩ đó bỏ qua hai điều. Điều thứ nhất là ảnh hưởng vô thức. Khi luật sư có quan hệ với cả hai bên, hoặc có lợi ích riêng trong kết quả, các quyết định nhỏ như hỏi câu gì, nhấn mạnh tình tiết nào, khuyên hoà giải lúc nào đều có thể nghiêng đi mà chính luật sư không nhận ra.
Điều thứ hai là niềm tin của khách hàng. Kể cả khi luật sư làm tròn trách nhiệm, khách hàng biết được luật sư từng làm cho đối phương hoặc có người nhà ở phía bên kia sẽ nghi ngờ mọi quyết định. Một khách hàng đã nghi thì khó hợp tác, khó cung cấp đủ thông tin, và khi kết quả không như ý họ sẽ quy cho xung đột đó.
Vì vậy quy tắc nghề không chỉ cấm khi đã có thiệt hại, mà đòi hỏi luật sư tránh cả những tình huống mà một người khách quan nhìn vào thấy có nguy cơ. Tiêu chuẩn là nguy cơ, không phải ý định.
Năm dạng xung đột hay gặp
Bảng dưới gom các dạng mà người làm nghề hay gặp nhất. Một tình huống có thể rơi vào nhiều dạng cùng lúc.
| Dạng xung đột | Ví dụ giả định | Dấu hiệu nhận biết sớm |
|---|---|---|
| Hai khách hàng hiện tại đối lập | Văn phòng đang tư vấn thường xuyên cho một công ty, nay nhân viên của công ty đó muốn nhờ kiện chính công ty | Tên bên kia trùng với khách hàng đang có hợp đồng |
| Khách hàng cũ | Năm trước luật sư soạn hợp đồng góp vốn cho ông A, nay bà B muốn kiện ông A về chính hợp đồng đó | Vụ việc mới xoay quanh văn bản hoặc giao dịch mình từng tham gia |
| Quan hệ cá nhân | Bên kia là anh rể của luật sư, hoặc là người luật sư đang nợ tiền | Bạn thấy ngại khi nghĩ tới việc đối đầu người đó |
| Lợi ích riêng của luật sư | Luật sư được mời góp vốn vào chính dự án mình đang tư vấn cho khách hàng | Kết quả vụ việc ảnh hưởng tới túi tiền của bạn ngoài khoản thù lao |
| Nhiều khách hàng cùng phía nhưng lợi ích lệch nhau | Ba anh em cùng nhờ một luật sư đòi chia thừa kế, nhưng mỗi người muốn phần nhiều hơn | Các khách hàng bắt đầu nói chuyện riêng với bạn, nhờ giữ kín với nhau |
Dạng cuối hay bị coi nhẹ nhất. Nhận nhiều khách hàng cùng một phía không bị cấm, nhưng khi lợi ích giữa họ bắt đầu lệch nhau, luật sư phải xem lại có thể tiếp tục cho tất cả, cho một người, hay phải rút hẳn.
Khách hàng cũ: xung đột kéo dài sau khi hợp đồng kết thúc
Nghĩa vụ giữ bí mật với khách hàng cũ không hết hạn, nên xung đột với khách hàng cũ cũng không tự biến mất. Câu hỏi mấu chốt là: vụ việc mới có liên quan tới vụ việc cũ không, và những thông tin mình biết được từ khách hàng cũ có thể bị dùng để chống lại họ không? Nếu cả hai câu đều có, nhận vụ mới là đặt mình vào thế phải chọn giữa phản bội khách hàng cũ và làm không hết sức cho khách hàng mới.
Nếu vụ việc mới hoàn toàn không liên quan, ví dụ năm trước tư vấn cho một người về thủ tục đất đai, năm nay một người khác muốn đòi người đó khoản tiền vay không dính dáng gì, thì nguy cơ thấp hơn. Tuy vậy, ở thị trấn nhỏ hay trong một ngành hẹp, khách hàng cũ vẫn có thể cảm thấy bị phản bội, và luật sư nên cân nhắc cả yếu tố quan hệ, không chỉ yếu tố pháp lý.
Một trường hợp đặc biệt cần nhớ: luật sư chuyển từ tổ chức này sang tổ chức khác. Những vụ việc mà tổ chức cũ làm cho một khách hàng, nếu luật sư đã tiếp cận hồ sơ, có thể tạo xung đột khi tổ chức mới nhận vụ của phía đối lập. Khi chuyển chỗ, nên kê lại các vụ mình đã tham gia để tổ chức mới kiểm tra.
Xung đột trong cùng một tổ chức hành nghề
Văn phòng là một khối. Trong phần lớn cách hiểu về quy tắc nghề, các luật sư cùng tổ chức hành nghề được coi là một khối khi xét xung đột. Một luật sư trong văn phòng đang bảo vệ bên A thì đồng nghiệp ngồi bàn bên cạnh không thể nhận bảo vệ bên B trong cùng vụ việc.
Chia nhóm không giải quyết được mọi thứ. Có tổ chức lớn chia nhóm, cách ly hồ sơ để giảm nguy cơ lộ thông tin. Biện pháp này có ích về quản trị, nhưng không biến một xung đột trực tiếp thành hợp lệ. Khi hai bên đối lập trực tiếp trong cùng vụ việc, tổ chức phải từ chối một bên.
Người mới thường là người phát hiện. Thực tập sinh và trợ lý tiếp xúc hồ sơ nhiều, nghe điện thoại nhiều, nên hay là người đầu tiên thấy một cái tên quen. Nếu thấy tên một bên trong vụ việc mới trùng với hồ sơ cũ, báo ngay người phụ trách, đừng ngại mình sai.
Ghi nhận vụ việc ngay từ cuộc gọi đầu. Chỉ cần nghe khách hàng tiềm năng kể vài phút, văn phòng đã biết thông tin của họ. Vì vậy nhiều tổ chức yêu cầu kiểm tra tên các bên trước khi nghe chi tiết, để tránh vừa nghe xong mới phát hiện xung đột với khách hàng đang có.
Gặp xung đột thì xử lý theo thứ tự nào
Khi đã nhận ra một tình huống có dấu hiệu xung đột, thứ tự dưới đây giúp không bỏ sót bước nào. Mỗi tổ chức có quy trình riêng, nhưng logic thường giống nhau.
- Dừng việc tiếp nhận thông tin chi tiết của khách hàng mới, chỉ ghi nhận tên các bên và loại việc.
- Báo người phụ trách hoặc bộ phận kiểm tra xung đột của tổ chức, kèm thông tin cụ thể về mối liên quan bạn phát hiện.
- Xác định dạng xung đột: trực tiếp trong cùng vụ việc (thường phải từ chối) hay gián tiếp (có thể cân nhắc tiếp tục với điều kiện).
- Với xung đột gián tiếp, cân nhắc liệu có thể thông báo đầy đủ và được các khách hàng liên quan đồng ý hay không, nếu quy tắc hiện hành cho phép trường hợp đó.
- Nếu từ chối, trả lời khách hàng mới một cách lịch sự, không giải thích lý do bằng cách tiết lộ thông tin khách hàng khác.
- Ghi lại quyết định và căn cứ vào hồ sơ nội bộ để có thể giải trình về sau.
Bước năm hay bị làm sai. Câu "văn phòng đang làm cho bên kia rồi" nghe có vẻ trung thực, nhưng chính câu đó đã tiết lộ một thông tin bí mật. Cách nói đúng chỉ cần: "văn phòng không thể nhận vụ việc này vì lý do nghề nghiệp, anh chị nên tìm luật sư khác."
Lợi ích riêng: dạng xung đột người trẻ ít để ý
Khi khách hàng là doanh nghiệp đang lớn, luật sư trẻ có khi được mời góp vốn, mua cổ phần ưu đãi, nhận việc làm thêm cho một công ty liên quan. Khi khách hàng là cá nhân, có thể là lời mời mua lại đúng mảnh đất đang tranh chấp sau khi xong vụ, hay vay mượn tiền. Những lời mời này có thể hoàn toàn thiện chí, nhưng chúng gắn lợi ích riêng của luật sư vào kết quả vụ việc.
Nguyên tắc chung là luật sư không được nhận bất kỳ lợi ích nào từ khách hàng ngoài thù lao và chi phí đã thoả thuận, và không nên tham gia giao dịch với khách hàng về đúng đối tượng mình đang tư vấn. Nếu thấy một cơ hội kinh doanh có liên quan tới khách hàng, hỏi ý kiến người có kinh nghiệm trước khi trả lời, và nếu vẫn muốn tham gia thì nhiều khả năng phải rút khỏi việc tư vấn.
Quan hệ tình cảm với khách hàng là một vùng nhạy cảm khác. Không phải văn bản nào cũng nói rõ, nhưng người làm nghề đều hiểu rằng nó làm mờ ranh giới giữa phán đoán chuyên môn và cảm xúc riêng. Khi điều đó xảy ra, chuyển vụ việc cho đồng nghiệp là cách giữ cho cả hai phía.
Ví dụ giả định: ba anh em và một luật sư
Ba anh em ở Vĩnh Long cùng đến một văn phòng luật nhờ đòi phần di sản mà người chú đang quản lý. Lúc đầu lợi ích của ba người trùng nhau: cùng muốn người chú trả lại đất. Luật sư nhận cả ba làm khách hàng, ký một hợp đồng chung. Sau vài tháng, người chú đề nghị hoà giải: trả lại đất nhưng chỉ giao cho người anh cả đứng tên, hai người em sẽ nhận tiền. Người anh cả muốn nhận ngay, hai người em không đồng ý vì cho rằng giá tiền quá thấp.
Từ lúc này, ba khách hàng của cùng một luật sư có lợi ích lệch nhau. Mỗi người bắt đầu gọi riêng cho luật sư, kể những điều không muốn hai người kia biết, nhờ luật sư thuyết phục người khác. Luật sư không thể khuyên người anh cả nhận đề nghị mà không làm hại hai người em, và ngược lại.
Cách xử lý thường gặp: luật sư nói rõ với cả ba rằng lợi ích của họ đã khác nhau ở vấn đề hoà giải, giải thích rằng mình không thể tư vấn riêng cho bên nào về chuyện đó, và đề nghị mỗi bên có thể nhờ luật sư riêng cho phần đàm phán nội bộ. Nếu không tìm được cách tiếp tục mà vẫn công bằng cho cả ba, luật sư rút khỏi vụ việc theo trình tự, bàn giao hồ sơ cho từng người. Bài học ở đây là ngay từ khi nhận nhiều khách hàng cùng phía, hợp đồng nên ghi rõ cách xử lý nếu lợi ích giữa họ phân hoá.
Câu hỏi thường gặp
Luật sư có được tư vấn cho cả hai bên ký một hợp đồng không?
Rất rủi ro. Bên mua và bên bán, bên vay và bên cho vay luôn có lợi ích khác nhau ở những điều khoản quan trọng. Khi luật sư đứng giữa, ai cũng có thể cho rằng mình không được bảo vệ đầy đủ. Thông lệ an toàn là mỗi bên có luật sư riêng, hoặc luật sư chỉ làm cho một bên và nói rõ điều đó với bên kia.
Xung đột lợi ích có thể được khách hàng đồng ý bỏ qua không?
Với xung đột trực tiếp trong cùng một vụ việc, tức là đại diện hai bên có quyền lợi đối lập, thì không. Với một số dạng xung đột gián tiếp, khách hàng được thông báo đầy đủ có thể đồng ý; nhưng phạm vi cho phép phải đối chiếu quy tắc hiện hành, và đồng ý nên được lập thành văn bản.
Thực tập sinh có cần lo về xung đột lợi ích không?
Có. Thực tập sinh tiếp xúc hồ sơ và có thể mang thông tin khi chuyển sang thực tập nơi khác. Nếu kỳ sau bạn thực tập ở một văn phòng đang làm cho phía đối lập của vụ bạn từng thấy, hãy báo cho nơi mới biết bạn không thể tham gia vụ đó.
Người thân xin luật sư tư vấn vụ kiện với khách hàng của văn phòng thì làm sao?
Không tư vấn, kể cả tư vấn miễn phí hay chỉ nói qua. Giải thích ngắn gọn rằng vì lý do nghề nghiệp bạn không thể nhận, và gợi ý họ tìm luật sư khác. Không xác nhận hay phủ nhận việc văn phòng có làm cho bên kia hay không.
Nếu phát hiện xung đột khi vụ việc đã đi được một nửa thì làm gì?
Báo ngay người phụ trách. Tuỳ dạng xung đột, có thể phải rút khỏi vụ việc cho một hoặc cả hai khách hàng. Khi rút, luật sư phải làm sao để khách hàng không bị thiệt hại vì việc rút đột ngột, như báo đủ thời gian để tìm người khác và bàn giao hồ sơ đầy đủ.
Có phải văn phòng lớn thì ít bị xung đột lợi ích hơn văn phòng nhỏ?
Ngược lại. Văn phòng lớn có nhiều khách hàng hơn nên khả năng gặp xung đột cao hơn, đặc biệt với các doanh nghiệp lớn có nhiều công ty liên quan. Văn phòng lớn thường có hệ thống kiểm tra bài bản hơn, nhưng số tình huống cần cân nhắc cũng nhiều hơn.