Luật sư được quyền từ chối nhận một vụ việc, nhưng khi đã nhận thì không được tự ý bỏ dở nếu không có lý do chính đáng, và không được từ chối vụ việc đã đảm nhận theo yêu cầu của tổ chức trợ giúp pháp lý hoặc cơ quan tiến hành tố tụng, trừ trường hợp bất khả kháng hoặc theo quy định của pháp luật. Đó là khung chung từ Luật Luật sư và Bộ quy tắc nghề. Nói cách khác, cánh cửa trước khi nhận khá rộng, còn cánh cửa sau khi nhận hẹp hơn nhiều.
Với người mới, câu hỏi thực tế thường là: nên từ chối những việc nào dù có thể nhận, và nếu giữa chừng muốn rút thì làm thế nào cho đúng. Bài này đi qua ba thời điểm: trước khi nhận, trong khi làm, và các vụ việc theo chỉ định hoặc trợ giúp pháp lý.
Trước khi nhận: quyền chọn việc và lý do để dùng quyền đó
Không có quy định buộc luật sư phải nhận mọi vụ việc được đề nghị theo hợp đồng dịch vụ. Luật sư có thể từ chối vì không đủ thời gian, không đủ chuyên môn, không phù hợp với định hướng của tổ chức, hoặc đơn giản vì cảm thấy không thể làm tốt cho khách hàng đó. Lời từ chối nên lịch sự, sớm và không làm khách hàng mất thời gian.
Có những trường hợp mà quy tắc nghề đòi hỏi luật sư phải từ chối: khi có xung đột lợi ích, khi khách hàng yêu cầu làm điều trái pháp luật hoặc trái đạo đức nghề, khi vụ việc vượt quá khả năng chuyên môn mà luật sư không có cách bù đắp, hoặc khi luật sư có lý do khác khiến mình không thể bảo vệ khách hàng một cách độc lập.
Điều quy tắc nghề không chấp nhận là từ chối vì những lý do mang tính phân biệt đối xử với con người khách hàng thay vì vì bản chất vụ việc. Người bị buộc tội, người có hoàn cảnh khó khăn hay người bị dư luận chỉ trích đều có quyền được bảo vệ. Đây là lý do nghề luật sư vẫn có người nhận bào chữa cho những vụ mà xã hội bức xúc.
Dấu hiệu nên cân nhắc từ chối ngay từ buổi gặp đầu
Một số dấu hiệu không bắt buộc phải từ chối, nhưng người làm nghề lâu năm thường coi là đèn vàng. Người mới nên mang những dấu hiệu này đi hỏi người hướng dẫn trước khi ký hợp đồng.
- Khách hàng chỉ muốn một kết quả cụ thể và nói rõ sẽ không chấp nhận bất kỳ khả năng nào khác.
- Khách hàng hỏi nhiều về việc luật sư "quen ai" ở cơ quan giải quyết thay vì hỏi về hồ sơ.
- Khách hàng đã đổi nhiều luật sư liên tiếp cho cùng một vụ việc và nói xấu tất cả những người trước.
- Khách hàng muốn luật sư giữ hộ tiền, tài sản hoặc đứng tên hộ một giao dịch.
- Thông tin khách hàng kể mâu thuẫn rõ với giấy tờ họ đưa, và họ không muốn giải thích.
- Thời hạn tố tụng hoặc thời hiệu đã sát nút, trong khi luật sư không có đủ thời gian nghiên cứu.
- Vụ việc thuộc lĩnh vực bạn chưa từng làm và không có ai trong tổ chức hỗ trợ được.
Không dấu hiệu nào ở trên tự nó chứng minh khách hàng có ý xấu. Nhiều người đổi luật sư vì đã gặp người làm không tốt; nhiều người hỏi về quan hệ vì nghe đồn đó là cách duy nhất. Buổi gặp đầu là lúc giải thích cách làm việc đúng nghề, và xem khách hàng có chấp nhận hay không.
Từ chối thế nào cho đúng nghề
Khi từ chối, có ba việc nên làm. Thứ nhất, trả lời sớm, đặc biệt khi khách hàng có thời hạn gấp, để họ còn thời gian tìm người khác. Thứ hai, không tiết lộ lý do nếu lý do liên quan tới khách hàng khác, như xung đột lợi ích. Thứ ba, nếu khách hàng đã gửi giấy tờ gốc, trả lại đầy đủ và có xác nhận bàn giao.
Nên tránh đưa ra đánh giá pháp lý chi tiết khi đã quyết định từ chối. Một câu "vụ này anh chị thua chắc" khi từ chối có thể bị khách hàng hiểu là tư vấn, và nếu nhận định sai thì luật sư vẫn có thể bị khiếu nại. Nếu muốn giúp, có thể gợi ý chung rằng nên tìm luật sư có kinh nghiệm trong lĩnh vực đó và lưu ý thời hạn nếu thấy rõ là gấp.
Trường hợp từ chối vì khách hàng yêu cầu làm điều sai, không cần giảng đạo đức cho họ. Nói rõ đó là việc luật sư không được làm, và nếu khách hàng muốn đi theo cách hợp pháp thì vẫn có thể bàn tiếp.
Rút khỏi vụ việc giữa chừng: khi nào có thể, khi nào phải
Sau khi đã ký hợp đồng dịch vụ pháp lý, rút lui là việc nghiêm trọng hơn từ chối. Bảng dưới gom các tình huống ở mức nguyên lý; điều khoản cụ thể nên đối chiếu Luật Luật sư, Bộ quy tắc hiện hành và chính hợp đồng đã ký.
| Tình huống | Hướng xử lý thường gặp | Điều cần làm khi rút |
|---|---|---|
| Phát sinh xung đột lợi ích | Thường phải rút khỏi một hoặc cả hai phía | Báo khách hàng, không tiết lộ thông tin bên kia |
| Khách hàng yêu cầu làm việc trái pháp luật, trái đạo đức nghề | Từ chối phần việc đó; nếu khách hàng vẫn khăng khăng, có căn cứ rút | Giải thích rõ lý do bằng văn bản |
| Khách hàng cung cấp tài liệu giả hoặc lừa dối luật sư | Có căn cứ chấm dứt | Không tiếp tục sử dụng tài liệu đó |
| Khách hàng không thực hiện nghĩa vụ đã thoả thuận | Xử lý theo hợp đồng, thường phải thông báo trước | Cân nhắc thời hạn tố tụng của khách hàng |
| Luật sư ốm nặng, không thể tiếp tục | Tổ chức hành nghề bố trí người thay nếu khách hàng đồng ý | Bàn giao hồ sơ đầy đủ |
Điểm chung của mọi trường hợp: luật sư phải hạn chế thiệt hại cho khách hàng. Rút lui một ngày trước phiên toà mà không báo trước, giữ lại hồ sơ gốc để đòi thù lao còn thiếu là những cách rút dễ bị khiếu nại nhất.
Vụ việc chỉ định và trợ giúp pháp lý: cửa từ chối hẹp hơn
Chỉ định bào chữa. Trong những trường hợp bộ luật tố tụng hình sự bắt buộc phải có người bào chữa mà người bị buộc tội không tự mời, cơ quan tiến hành tố tụng đề nghị Đoàn luật sư phân công luật sư. Luật sư đã nhận phân công không được tuỳ ý từ chối, trừ trường hợp bất khả kháng hoặc pháp luật cho phép.
Trợ giúp pháp lý. Luật sư tham gia trợ giúp pháp lý theo hợp đồng với tổ chức thực hiện trợ giúp pháp lý cũng chịu ràng buộc tương tự khi đã đảm nhận vụ việc. Người được trợ giúp thường là người yếu thế, rút lui đột ngột gây thiệt hại lớn cho họ.
Chất lượng như vụ có thù lao. Quy tắc nghề không phân biệt mức độ tận tâm theo việc có thù lao hay không. Một vụ chỉ định được làm qua loa vẫn là vi phạm, và người được bào chữa hoàn toàn có thể khiếu nại.
Khi thật sự không thể tiếp tục. Nếu có xung đột lợi ích hoặc lý do bất khả kháng, luật sư báo ngay cho cơ quan đã đề nghị và Đoàn luật sư để được phân công người khác, không tự ý vắng mặt.
Rút khỏi vụ việc: trình tự để không thành vi phạm
Khi đã quyết định rút, trình tự dưới đây giúp giảm thiệt hại cho khách hàng và bảo vệ chính luật sư nếu sau này bị khiếu nại.
- Rà lại hợp đồng dịch vụ pháp lý xem điều khoản về chấm dứt, thời gian báo trước và quyết toán thù lao.
- Thông báo cho khách hàng bằng văn bản, nêu lý do ở mức cần thiết, thời điểm chấm dứt, các thời hạn tố tụng sắp tới mà khách hàng phải lưu ý.
- Nếu đang tham gia tố tụng, thông báo cho cơ quan tiến hành tố tụng theo thủ tục để họ biết luật sư không còn tham gia.
- Bàn giao toàn bộ giấy tờ gốc và các tài liệu khách hàng có quyền nhận, lập biên bản bàn giao.
- Quyết toán thù lao theo phần việc đã làm, không giữ hồ sơ để buộc khách hàng thanh toán.
- Lưu lại bản sao các văn bản thông báo và biên bản trong hồ sơ nội bộ.
Một vụ rút lui đúng trình tự thường kết thúc êm, kể cả khi khách hàng không vui. Một vụ rút lui vội vàng, chỉ bằng một tin nhắn, rất dễ trở thành đơn khiếu nại gửi Đoàn luật sư.
Ví dụ giả định: một lời đề nghị nghe có vẻ vô hại
Một luật sư mới mở văn phòng ở Gia Lai nhận tư vấn cho một người đang tranh chấp hợp đồng mua bán cà phê với thương lái. Sau buổi thứ hai, khách hàng đề nghị: để cho nhanh, luật sư soạn giúp một bản xác nhận nợ ghi lùi ngày, rồi khách hàng sẽ tìm cách để thương lái ký vào. Khách hàng nói rằng thương lái thật sự có nợ, chỉ là không có giấy tờ.
Có thể khoản nợ là có thật. Nhưng soạn một văn bản ghi lùi ngày để tạo chứng cứ là làm giả, và luật sư soạn ra nó thì trực tiếp tham gia vào hành vi đó. Luật sư không có lựa chọn "làm phần này cho xong rồi tính". Cách xử lý đúng là từ chối rõ ràng phần việc đó, giải thích rằng đây là việc pháp luật cấm và có thể làm hỏng cả vụ việc nếu bị phát hiện, rồi đề xuất cách hợp pháp: thu thập tin nhắn, chứng từ chuyển tiền, lời của người làm chứng, giao hàng có xác nhận.
Nếu khách hàng chấp nhận đi theo cách hợp pháp, luật sư tiếp tục làm. Nếu khách hàng vẫn đòi làm theo ý mình, hoặc luật sư phát hiện khách hàng đã tự làm giả và định dùng, đó là căn cứ để chấm dứt hợp đồng. Ghi lại cuộc trao đổi trong hồ sơ nội bộ là việc nên làm, vì sau này nếu văn bản giả xuất hiện, luật sư cần chứng minh mình không tham gia.
Câu hỏi thường gặp
Luật sư có được từ chối bào chữa cho người phạm tội nghiêm trọng không?
Với vụ việc theo hợp đồng dịch vụ, luật sư có quyền không nhận. Nhưng nghề luật sư không coi tính chất nghiêm trọng của cáo buộc là lý do chính đáng để không bảo vệ, vì ai cũng có quyền được bào chữa. Với vụ được phân công theo chỉ định, cửa từ chối hẹp hơn nhiều.
Khách hàng không trả thù lao thì luật sư có được dừng việc ngay không?
Không nên dừng ngay. Luật sư xử lý theo điều khoản trong hợp đồng, thường là thông báo trước và cho thời gian khắc phục. Nếu chấm dứt, vẫn phải bàn giao hồ sơ, lưu ý thời hạn tố tụng cho khách hàng, và đòi khoản còn thiếu bằng cách hợp pháp.
Luật sư mới có nên nhận vụ việc ở lĩnh vực chưa từng làm không?
Có thể, nếu bạn đủ thời gian nghiên cứu và có người có kinh nghiệm để hỏi. Nói thật với khách hàng về kinh nghiệm của mình. Nếu thời hạn gấp và không có ai hỗ trợ, từ chối hoặc giới thiệu khách hàng tìm người phù hợp hơn là cách tôn trọng khách hàng.
Từ chối khách hàng có cần nói lý do không?
Không bắt buộc nói lý do chi tiết, nhất là khi lý do liên quan đến khách hàng khác. Một câu ngắn gọn, lịch sự rằng văn phòng không thể nhận vụ việc và nên tìm luật sư khác là đủ. Nên nhắc khách hàng lưu ý thời hạn nếu vụ việc có vẻ gấp.
Luật sư tập sự có được tự nhận vụ việc không?
Người tập sự làm việc dưới sự phân công và giám sát của luật sư hướng dẫn, không tự ký hợp đồng dịch vụ pháp lý với khách hàng. Phạm vi việc người tập sự được làm do Luật Luật sư và quy định về tập sự hành nghề điều chỉnh, nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Nếu cơ quan tiến hành tố tụng gây khó khăn thì luật sư có được rút khỏi vụ việc không?
Khó khăn trong làm việc với cơ quan tiến hành tố tụng không phải là lý do để bỏ khách hàng. Luật sư có các cách phản ánh, khiếu nại theo thủ tục tố tụng và có thể đề nghị Đoàn luật sư hỗ trợ khi quyền hành nghề bị cản trở.