Đạo đức nghề luật sư là bộ chuẩn mực quy định luật sư được làm gì và không được làm gì khi phục vụ khách hàng, khi làm việc với cơ quan nhà nước và khi cư xử với đồng nghiệp. Ở Việt Nam, phần lõi nằm trong Luật Luật sư (các điều về nguyên tắc hành nghề, quyền, nghĩa vụ và hành vi bị cấm) và Bộ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử nghề nghiệp luật sư Việt Nam do Liên đoàn Luật sư Việt Nam ban hành, đã qua một số lần sửa đổi. Gom lại, có thể nhìn thành năm nguyên lý: độc lập, trung thực, giữ bí mật, tận tâm trong khuôn khổ pháp luật, và tôn trọng đồng nghiệp cùng các cơ quan.
Bài này không trích nguyên văn từng quy tắc, vì câu chữ và số thứ tự có thể đổi giữa các bản; bạn nên đọc bản hiện hành do Liên đoàn công bố. Mục tiêu ở đây là giải thích vì sao từng nguyên lý tồn tại, nó hiện ra thế nào trong việc hằng ngày của một người mới, và những chỗ người trẻ hay trượt chân dù không hề có ý xấu.
Vì sao nghề luật sư cần một bộ quy tắc riêng
Phần lớn nghề nghiệp chỉ cần tuân thủ pháp luật chung và nội quy nơi làm việc. Nghề luật sư thì khác ở ba điểm. Thứ nhất, khách hàng giao cho luật sư những thông tin họ không kể với ai khác, kể cả người thân. Thứ hai, luật sư đứng ở giữa khách hàng và cơ quan có quyền lực công như toà án, viện kiểm sát, cơ quan điều tra, nên một hành vi lệch chuẩn có thể làm méo cả quá trình giải quyết vụ việc. Thứ ba, khách hàng thường không đủ hiểu biết để tự đánh giá luật sư làm đúng hay sai, nên họ phải tin.
Khi niềm tin là nguyên liệu chính của dịch vụ, nghề cần một bộ chuẩn chung để người ngoài có thể dựa vào: gặp bất kỳ luật sư nào, khách hàng vẫn biết rằng có những điều người đó không được làm. Bộ quy tắc cũng bảo vệ chính luật sư. Khi khách hàng đòi một việc sai, câu trả lời "quy tắc nghề không cho phép" có sức nặng hơn nhiều so với một lời từ chối mang tính cá nhân, vì nó là chuẩn chung của cả nghề.
Cần phân biệt hai lớp. Lớp pháp luật (Luật Luật sư, các bộ luật tố tụng, Bộ luật Hình sự) có chế tài của Nhà nước. Lớp quy tắc nghề do tổ chức xã hội – nghề nghiệp của luật sư ban hành, vi phạm thì bị xem xét kỷ luật trong Đoàn luật sư. Hai lớp chồng lên nhau ở nhiều chỗ, và một hành vi có thể vừa bị kỷ luật nghề vừa bị xử lý theo pháp luật.
Năm nguyên lý, mỗi nguyên lý một câu hỏi
Độc lập. Luật sư tự đưa ra ý kiến chuyên môn, không để khách hàng, cơ quan nhà nước hay lợi ích riêng quyết thay. Câu hỏi tự kiểm: ý kiến này có còn như vậy nếu khách hàng không thích nghe không?
Trung thực. Không nói sai với khách hàng về khả năng của vụ việc, không nói sai với toà án, không tạo dựng chứng cứ, không xúi người khác khai sai. Câu hỏi tự kiểm: điều mình sắp nói, nếu bị đối chiếu với hồ sơ, có đứng vững không?
Giữ bí mật. Thông tin biết được khi hành nghề không được tiết lộ, trừ khi khách hàng đồng ý hoặc pháp luật quy định khác. Câu hỏi tự kiểm: người ngoài nghe câu chuyện này có nhận ra khách hàng không?
Tận tâm trong khuôn khổ pháp luật. Bảo vệ hết sức quyền lợi hợp pháp của khách hàng, nhưng chữ "hợp pháp" là giới hạn. Câu hỏi tự kiểm: mình đang dùng mọi cách hợp pháp, hay đang dùng mọi cách?
Tôn trọng đồng nghiệp và cơ quan. Tranh luận gay gắt về lập luận nhưng không hạ thấp con người, không xúc phạm người tiến hành tố tụng, không giành khách bằng cách chê người khác. Câu hỏi tự kiểm: nếu người kia đọc lại lời mình nói, mình có thấy ngại không?
Độc lập: nguyên lý khó giữ nhất với người mới
Người mới hiếm khi bị ép bởi cơ quan nhà nước; áp lực thường đến từ khách hàng và từ chính nơi làm việc. Khách hàng trả thù lao nên họ cảm thấy có quyền quyết định luật sư nói gì. Họ muốn nghe "vụ này thắng chắc", muốn luật sư viết đơn với những lời lẽ nặng nề, muốn gửi văn bản tới nhiều cơ quan cùng lúc dù không có căn cứ. Một luật sư độc lập lắng nghe mong muốn đó, giải thích hệ quả, rồi đưa ra ý kiến chuyên môn của mình, kể cả khi ý kiến ấy làm khách hàng thất vọng.
Độc lập không có nghĩa là bỏ qua ý khách hàng. Quyết định về mục tiêu (hoà giải hay kiện, rút đơn hay theo tới cùng) là của khách hàng. Phần thuộc về luật sư là đánh giá pháp lý và cách làm chuyên môn. Nhầm hai phần này theo hướng nào cũng sai: luật sư tự quyết thay khách hàng là lạm quyền, còn luật sư viết bất cứ thứ gì khách hàng đọc cho thì không còn là luật sư.
Trong tổ chức hành nghề, người tập sự và luật sư trẻ làm theo phân công của luật sư hướng dẫn hoặc luật sư phụ trách. Nếu thấy một chỉ đạo có vấn đề về đạo đức, cách đúng là nêu băn khoăn bằng lời rõ ràng, sau đó bằng văn bản nếu cần, chứ không lặng lẽ làm theo rồi tự an ủi rằng mình chỉ là người thi hành.
Hiểu đúng và hiểu sai về từng nguyên lý
Mỗi nguyên lý đều có một phiên bản hiểu méo hay gặp. Bảng dưới đặt cạnh nhau để người mới tự soi.
| Nguyên lý | Hiểu sai hay gặp | Hiểu đúng |
|---|---|---|
| Độc lập | Luật sư làm theo ý mình, không cần hỏi khách hàng | Khách hàng quyết mục tiêu, luật sư chịu trách nhiệm về ý kiến chuyên môn |
| Trung thực | Phải kể với toà mọi điều bất lợi cho khách hàng | Không nói sai, không tạo chứng cứ giả; không có nghĩa là tự đi tố giác khách hàng |
| Giữ bí mật | Chỉ cần không nêu tên là được kể | Không được để người khác nhận ra khách hàng qua chi tiết, kể cả khi đã đổi tên |
| Tận tâm | Thắng bằng mọi giá là tận tâm | Tận tâm là làm kỹ, đúng hạn, báo đủ thông tin, trong giới hạn pháp luật |
| Tôn trọng | Không được phản bác gay gắt luật sư bên kia | Phản bác lập luận thoải mái, không công kích cá nhân |
Điểm chung của các hiểu sai là đẩy một nguyên lý tới cực đoan và quên các nguyên lý còn lại. Năm nguyên lý chỉ có nghĩa khi đi cùng nhau: tận tâm mà không trung thực thành gian dối, trung thực mà không giữ bí mật thành phản bội khách hàng.
Trung thực với toà án và trung thành với khách hàng: hai nghĩa vụ không loại trừ nhau
Sinh viên luật thường hỏi: nếu khách hàng thừa nhận riêng với luật sư rằng họ có làm điều bị cáo buộc, luật sư còn bào chữa được không? Câu trả lời của nghề là có, nhưng cách bào chữa phải thay đổi. Luật sư không được đứng trước toà khẳng định một điều mình biết là sai, không được đưa ra chứng cứ mình biết là giả, không được hướng dẫn khách hàng khai sai. Nhưng luật sư vẫn được kiểm tra xem cơ quan tiến hành tố tụng đã chứng minh đủ chưa, thủ tục có đúng không, tình tiết giảm nhẹ đã được xem xét chưa.
Ranh giới nằm giữa "không nói ra điều bất lợi" và "nói ra điều mình biết là sai". Điều thứ nhất thuộc quyền bào chữa và nghĩa vụ giữ bí mật. Điều thứ hai là gian dối. Người mới thường lúng túng vì nghĩ rằng im lặng cũng là nói dối. Không phải vậy: nghĩa vụ chứng minh trong tố tụng hình sự thuộc về cơ quan có thẩm quyền, và luật sư không có nghĩa vụ chứng minh thay họ.
Ở việc dân sự và tư vấn, trung thực còn có một mặt ít được nhắc: trung thực với chính khách hàng về khả năng của vụ việc, về chi phí phát sinh, về sai sót của mình nếu có. Nhiều khiếu nại đối với luật sư không bắt nguồn từ việc làm sai luật mà từ việc khách hàng cảm thấy bị nói giảm, nói tránh, không được báo kịp thời.
Những chỗ người mới hay trượt chân dù không có ý xấu
Danh sách dưới gom từ các tình huống mà người làm nghề lâu năm hay kể lại khi kèm cặp người tập sự. Không có tình huống nào trong đó người mới cố tình làm sai; tất cả đều bắt đầu từ sự vội, sự nể hoặc muốn làm vừa lòng.
- Nói với khách hàng "vụ này chắc thắng" để trấn an họ, rồi về sau không rút lại được lời hứa ngầm đó.
- Kể một vụ việc thú vị cho bạn cùng lớp, đã giấu tên nhưng vẫn để lộ nghề nghiệp, địa phương và số tiền tranh chấp.
- Nhận lời người quen "xem giúp" một vụ mà văn phòng đang làm cho bên kia.
- Nhận một món quà nhỏ từ khách hàng sau khi xong việc mà không báo cho người phụ trách, trong khi tổ chức có quy định về quà tặng.
- Gửi bản nháp chưa được luật sư duyệt cho khách hàng vì khách hàng hối thúc.
- Bình luận trên mạng xã hội về một vụ án đang xét xử, dù không tham gia vụ đó.
- Im lặng khi phát hiện mình bỏ sót một thời hạn, hi vọng không ai để ý.
Mỗi tình huống này có một cách xử lý đúng khá đơn giản nếu làm sớm, và trở nên rất khó nếu để lâu. Thói quen hỏi người hướng dẫn trước khi làm điều mình chưa chắc là tấm khiên tốt nhất của người tập sự.
Học đạo đức nghề như học một môn kỹ năng
Đạo đức nghề không học xong bằng một lần đọc quy tắc. Cách người làm lâu năm hay khuyên là luyện như một kỹ năng, qua tình huống.
- Đọc bản Bộ quy tắc hiện hành một lượt từ đầu tới cuối, đánh dấu những quy tắc bạn thấy mơ hồ.
- Với mỗi quy tắc mơ hồ, tự viết một tình huống giả định mà quy tắc đó áp dụng, rồi một tình huống ở ranh giới.
- Mang các tình huống ranh giới đi hỏi luật sư hướng dẫn hoặc thảo luận trong lớp đào tạo nghề.
- Theo dõi thông tin xử lý kỷ luật mà Đoàn luật sư, Liên đoàn công bố công khai (nếu có) ở mức nguyên tắc, để thấy loại vi phạm nào hay gặp, không bàn về cá nhân cụ thể.
- Mỗi quý tự rà lại vài việc mình đã làm: chỗ nào mình đã ngần ngại, chỗ nào lẽ ra nên hỏi.
Sau một vài năm, phần lớn quyết định đạo đức sẽ trở thành phản xạ. Nhưng phản xạ ấy chỉ đúng nếu những năm đầu bạn đã tập trên tình huống thật, chứ không chỉ thuộc lòng câu chữ. Điều kiện hành nghề, tập sự và kiểm tra kết quả tập sự là chuyện khác, được bàn ở các trang chuyên về tư cách hành nghề.
Câu hỏi thường gặp
Bộ quy tắc đạo đức luật sư có phải là văn bản pháp luật không?
Bộ quy tắc do Liên đoàn Luật sư Việt Nam, tổ chức xã hội – nghề nghiệp của luật sư, ban hành. Nó không phải văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước, nhưng Luật Luật sư yêu cầu luật sư tuân theo quy tắc đạo đức và ứng xử nghề nghiệp, và vi phạm có thể bị xử lý kỷ luật trong Đoàn luật sư.
Luật sư tập sự có phải tuân theo quy tắc đạo đức như luật sư không?
Có. Người tập sự hành nghề làm việc trong tổ chức hành nghề luật sư, tiếp xúc với hồ sơ và khách hàng, nên phải giữ bí mật, trung thực và tuân theo các chuẩn mực ứng xử như luật sư. Luật sư hướng dẫn cũng có trách nhiệm kèm cặp và giám sát người tập sự trong những việc này.
Nếu khách hàng nói thật với luật sư rằng mình có lỗi thì luật sư có phải báo cho toà không?
Về nguyên tắc là không. Thông tin khách hàng tâm sự thuộc phạm vi bí mật. Điều luật sư không được làm là nói điều sai trước toà, đưa chứng cứ giả hay xúi khách hàng khai sai. Một số trường hợp đặc biệt do pháp luật hình sự quy định nên được hỏi kỹ luật sư hướng dẫn.
Sinh viên luật có cần quan tâm tới đạo đức nghề khi chưa đi làm không?
Nên quan tâm sớm. Khi thực tập ở văn phòng luật, toà án hay doanh nghiệp, sinh viên đã đọc hồ sơ thật, gặp người thật. Những thói quen giữ bí mật, không hứa hẹn, không nhận quà hình thành từ lúc này sẽ đi theo bạn suốt những năm hành nghề sau.
Vi phạm quy tắc đạo đức thì bị xử lý thế nào?
Tuỳ mức độ, luật sư có thể bị Đoàn luật sư xem xét kỷ luật với các hình thức từ nhẹ đến nặng, nặng nhất là xoá tên khỏi danh sách luật sư của Đoàn. Nếu hành vi đồng thời vi phạm pháp luật thì còn có thể bị xử phạt hành chính, bồi thường thiệt hại hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự.
Đạo đức nghề luật sư có khác đạo đức của công chứng viên hay thẩm phán không?
Có nét chung như trung thực và giữ bí mật, nhưng vị trí khác nhau. Luật sư đứng về một bên và bảo vệ quyền lợi của bên đó; công chứng viên và thẩm phán phải khách quan, không đứng về bên nào. Vì vậy cách hiểu về độc lập và xung đột lợi ích của mỗi nghề cũng khác.