Tình huống đạo đức khó là lúc hai nghĩa vụ chính đáng kéo về hai hướng: trung thành với khách hàng và trung thực với toà án, nghe lời người hướng dẫn và giữ chuẩn mực của mình, giúp người thân và giữ bí mật nghề. Quy tắc nghề không có câu trả lời sẵn cho từng trường hợp, nhưng có cách suy nghĩ giúp người mới không quyết định trong hoảng hốt.
Bài này đưa ra tám tình huống giả định mà người tập sự, trợ lý và luật sư năm đầu hay gặp, kèm cách nghĩ gợi ý. Các tình huống không dựa trên vụ việc thật nào. Hướng xử lý chỉ là gợi ý để thảo luận; khi gặp chuyện thật, hãy hỏi luật sư hướng dẫn và đối chiếu Bộ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử nghề nghiệp luật sư Việt Nam hiện hành.
Một khung bốn câu hỏi dùng cho mọi tình huống
Trước khi đi vào từng ví dụ, đây là khung suy nghĩ mà nhiều người làm nghề dùng khi gặp chuyện khó. Bốn câu hỏi, theo thứ tự:
- Ai là người mình có nghĩa vụ trong tình huống này: khách hàng, toà án, tổ chức hành nghề, bên thứ ba? Nghĩa vụ đó là gì?
- Có điều gì pháp luật hoặc quy tắc nghề cấm rõ ràng không? Nếu có, lựa chọn đó bị loại ngay, bất kể lợi ích.
- Trong các lựa chọn còn lại, lựa chọn nào giữ được nhiều nghĩa vụ nhất và gây ít thiệt hại nhất cho người không có lỗi?
- Mình có thể giải thích lựa chọn này công khai, trước khách hàng, người hướng dẫn và Đoàn luật sư không?
Câu hỏi thứ hai thường giải quyết được phần lớn tình huống, vì nhiều điều trông có vẻ khó thật ra đã có câu trả lời rõ trong luật. Câu hỏi thứ tư là bài kiểm tra cuối: nếu bạn muốn giấu lựa chọn của mình, đó là dấu hiệu nó có vấn đề.
Khung này không thay thế việc hỏi người có kinh nghiệm. Nó giúp bạn đến gặp người hướng dẫn với một câu hỏi rõ ràng, thay vì một nỗi băn khoăn mơ hồ.
Tình huống 1 và 2: khi khách hàng không trung thực
Tình huống 1 (ví dụ giả định). Bạn là trợ lý trong một vụ tranh chấp hợp đồng. Khi sắp xếp tài liệu, bạn thấy hai bản hợp đồng cùng số nhưng khác nhau ở điều khoản thanh toán. Khách hàng dặn chỉ nộp bản có lợi, và nói bản kia "là bản nháp".
Cách nghĩ. Bạn không đủ thông tin để biết bản nào là thật, và cũng không phải người quyết định. Việc của bạn là báo ngay luật sư phụ trách, nêu rõ những gì bạn thấy. Luật sư sẽ làm rõ với khách hàng. Nếu hoá ra khách hàng muốn nộp một tài liệu mình biết là không đúng, luật sư không được nộp, và có thể phải cân nhắc tiếp tục vụ việc hay không.
Tình huống 2 (ví dụ giả định). Một khách hàng trong vụ hình sự kể riêng với luật sư rằng mình có mặt ở hiện trường, trong khi lời khai trước đó nói không có mặt. Khách hàng muốn luật sư tiếp tục bảo vệ theo lời khai cũ.
Cách nghĩ. Luật sư không được tố giác khách hàng về điều đã kể riêng trong phạm vi bào chữa, theo quy định riêng của Bộ luật Hình sự về người bào chữa, trừ những nhóm tội mà luật loại trừ. Nhưng luật sư cũng không được khẳng định trước toà điều mình biết là sai, không được hướng dẫn khách hàng giữ lời khai sai. Hướng đi thường là bào chữa trên việc cơ quan tố tụng đã chứng minh được gì, thủ tục có đúng không, và giải thích cho khách hàng hệ quả của việc khai không đúng. Đây là tình huống nên hỏi luật sư có kinh nghiệm.
Tình huống 3: chỉ đạo của người hướng dẫn mà bạn thấy không ổn
Ví dụ giả định: luật sư hướng dẫn bảo bạn gọi cho đương sự bên kia, người không có luật sư, để "nói chuyện cho họ hiểu" rằng nếu không chịu hoà giải thì sẽ bị khởi kiện và có thể mất nhiều hơn. Bạn cảm thấy cuộc gọi này giống gây sức ép lên một người không có ai bên cạnh.
Cách nghĩ: liên hệ với bên kia không bị cấm, đưa ra đề nghị hoà giải là việc bình thường. Vấn đề nằm ở cách nói. Đe doạ, đưa thông tin sai về pháp luật, hoặc để người kia hiểu nhầm bạn đang tư vấn cho họ đều không phù hợp. Bạn có thể hỏi lại người hướng dẫn: nội dung cuộc gọi cụ thể là gì, có cần gửi bằng văn bản thay vì gọi không, có cần nói rõ rằng văn phòng chỉ đại diện cho khách hàng của mình và họ nên tìm tư vấn riêng không.
Phần lớn trường hợp, câu hỏi lại sẽ làm rõ rằng người hướng dẫn không có ý xấu, chỉ diễn đạt vội. Nếu chỉ đạo thật sự đòi hỏi làm điều sai, bạn có quyền từ chối phần việc đó, nói rõ lý do, và nếu cần thì trao đổi với người phụ trách khác trong tổ chức. Người tập sự có thể lo bị đánh giá thấp, nhưng một lần từ chối có lý do thường được tôn trọng hơn nhiều so với một lần làm theo rồi cùng chịu hậu quả.
Tình huống 4 và 5: người thân, bạn bè và hồ sơ
Tình huống 4 (ví dụ giả định). Bạn thực tập ở toà án nhân dân khu vực. Một người họ hàng biết, nhờ bạn xem giúp hồ sơ vụ ly hôn của con họ đang giải quyết ở đó, chỉ để biết "bao giờ xử".
Cách nghĩ. Bạn không có quyền tra cứu hồ sơ ngoài phạm vi được phân công, và thông tin trong hồ sơ không thuộc về bạn. Câu trả lời đúng là lịch sự từ chối và chỉ họ cách hỏi thông tin tiến độ qua kênh chính thức của toà với tư cách đương sự hoặc người đại diện. Giúp "một chút" ở đây có thể ảnh hưởng tới kỳ thực tập và cả con đường nghề sau này.
Tình huống 5 (ví dụ giả định). Một người bạn làm kinh doanh hỏi bạn có biết công ty X có đang bị kiện không, vì sắp ký hợp đồng với họ. Bạn biết vì văn phòng đang đại diện cho người kiện công ty X.
Cách nghĩ. Thông tin bạn biết là bí mật của khách hàng, và việc tiết lộ có thể ảnh hưởng tới vụ việc. Bạn không xác nhận, không phủ nhận. Có thể gợi ý chung rằng trước khi ký hợp đồng lớn, họ nên tự tìm hiểu đối tác qua các nguồn công khai và nhờ người tư vấn. Đừng để sự lúng túng của mình thành một lời ám chỉ.
Tình huống 6 đến 8: nhìn nhanh
Ba tình huống ngắn hơn nhưng gặp rất thường xuyên. Bảng dưới gợi ý cách nghĩ ban đầu.
| Tình huống (ví dụ giả định) | Điều cần nhận ra | Hướng xử lý gợi ý |
|---|---|---|
| Bạn phát hiện mình đã tính sai một thời hạn, văn bản nộp muộn một ngày nhưng toà chưa phản hồi | Che giấu biến một sai sót thành vi phạm trung thực | Báo ngay luật sư phụ trách, cùng đánh giá hệ quả và cách khắc phục, báo khách hàng theo quyết định của tổ chức |
| Khách hàng mời đi ăn tối và đưa một phong bì "cảm ơn em đã vất vả" khi vụ việc chưa xong | Lợi ích ngoài thù lao đang trong quá trình làm việc | Từ chối lịch sự, giải thích là quy định nghề, báo người phụ trách |
| Bạn được giao làm hai việc cho hai khách hàng, sau đó nhận ra họ là đối thủ trong cùng một giao dịch | Xung đột lợi ích trong tổ chức | Dừng tiếp nhận thông tin, báo ngay người phụ trách để kiểm tra xung đột |
Điểm chung của ba tình huống là thời gian. Báo trong ngày thì vấn đề thường xử lý được; để vài tuần thì cùng một vấn đề có thể trở thành căn cứ khiếu nại hoặc kỷ luật.
Những phản xạ nên tập từ năm đầu
Qua các tình huống trên, có thể rút ra vài phản xạ nghề nghiệp mà người làm lâu năm thường nhắc:
- Khi chưa chắc, dừng lại và hỏi; tốc độ không bao giờ là lý do chính đáng để làm sai.
- Ghi lại những lần bạn nêu băn khoăn hoặc từ chối, kèm thời điểm và người đã trao đổi.
- Tách lời trình bày của khách hàng khỏi sự thật đã được chứng minh, trong suy nghĩ lẫn trong văn bản.
- Không quyết định một mình những việc vượt quá vai trò của bạn; nhưng cũng không im lặng khi thấy vấn đề.
- Đọc lại Bộ quy tắc hiện hành mỗi khi gặp tình huống mới, đối chiếu với điều bạn đã làm.
- Tìm một người đi trước đáng tin để hỏi những câu khó, ngoài người hướng dẫn chính thức nếu cần.
Các tình huống đạo đức khó không biến mất khi bạn có nhiều kinh nghiệm hơn; chúng chỉ trở nên phức tạp hơn và hậu quả lớn hơn. Những năm đầu là lúc rẻ nhất để học cách xử lý, vì bên cạnh bạn luôn có người chịu trách nhiệm cùng.
Dùng tình huống để học nhóm
Cách học hiệu quả là thảo luận tình huống theo nhóm nhỏ, mỗi người đóng một vai: luật sư, khách hàng, người hướng dẫn, đương sự bên kia. Sau mỗi tình huống, cả nhóm áp khung bốn câu hỏi và so sánh lựa chọn. Thường sẽ có bất đồng, và chính phần bất đồng là phần học được nhiều nhất, vì nó cho thấy chỗ quy tắc để ngỏ.
Các lớp đào tạo nghề luật sư thường có phần học về đạo đức nghề nghiệp với tình huống. Nhưng nhóm học tự lập của sinh viên năm cuối hay người tập sự cùng khoá cũng có thể làm được: mỗi tuần một tình huống giả định, mỗi người viết cách xử lý trong nửa trang, rồi gặp nhau thảo luận. Sau vài tháng, bạn sẽ thấy phản xạ của mình thay đổi rõ rệt.
Khi tự viết tình huống, giữ nguyên tắc như bài này: tình huống giả định, không dựa vào vụ việc thật đang hoặc đã xảy ra, không dùng tên người hay tổ chức thật. Mục tiêu là luyện cách nghĩ, không phải bình luận ai đã làm đúng hay sai.
Câu hỏi thường gặp
Người tập sự có được từ chối chỉ đạo của luật sư hướng dẫn không?
Người tập sự làm việc theo phân công của luật sư hướng dẫn, nhưng không có nghĩa vụ làm điều trái pháp luật hay trái quy tắc nghề. Khi thấy một chỉ đạo có vấn đề, nên hỏi lại để hiểu rõ, nêu băn khoăn, và từ chối phần việc sai nếu cần, kèm lý do rõ ràng.
Nếu khách hàng nói dối luật sư thì luật sư có chịu trách nhiệm không?
Luật sư không chịu trách nhiệm về điều mình không biết và đã làm hết cách kiểm tra hợp lý. Nhưng khi đã biết khách hàng nói dối, luật sư không được dùng thông tin sai đó trước toà hay trong giao dịch, và phải cân nhắc lại cách làm hoặc việc tiếp tục vụ việc.
Có nên báo khách hàng khi văn phòng mắc sai sót không?
Khách hàng có quyền biết về sai sót ảnh hưởng tới quyền lợi của họ. Cách báo, thời điểm báo và biện pháp khắc phục nên do người phụ trách tổ chức quyết định. Người mới không tự báo, nhưng cũng không được giấu sai sót với người phụ trách.
Học đạo đức nghề luật qua tình huống có cần sách riêng không?
Không bắt buộc. Nguồn chính là Luật Luật sư và Bộ quy tắc hiện hành, cộng với tình huống giả định do bạn hoặc người hướng dẫn đặt ra. Giáo trình đạo đức nghề nghiệp của các cơ sở đào tạo nghề luật sư cũng là tài liệu tốt nếu có bản cập nhật.
Làm sao biết một tình huống có đáng để hỏi người hướng dẫn không?
Nếu bạn ngần ngại khi nghĩ tới việc kể lại quyết định của mình cho khách hàng, người hướng dẫn hay Đoàn luật sư, tình huống đó đáng để hỏi. Người hướng dẫn tốt thường thích bị hỏi sớm hơn là phải xử lý hậu quả muộn.
Sinh viên thực tập có gặp tình huống đạo đức không hay chỉ luật sư mới gặp?
Sinh viên gặp nhiều hơn người ta nghĩ: được nhờ tra thông tin hồ sơ, được đương sự hỏi thăm, được mời quà, thấy chuyện không ổn ở nơi thực tập. Những tình huống này nhỏ nhưng là nơi thói quen nghề nghiệp bắt đầu hình thành.