Luật sư đối xử với đồng nghiệp trên cơ sở tôn trọng, hợp tác và cạnh tranh lành mạnh: tranh luận gay gắt về lập luận khi đứng ở hai phía, nhưng không công kích cá nhân, không hạ thấp uy tín của nhau, không giành khách hàng bằng cách không đúng đắn, không liên hệ trực tiếp với khách hàng của luật sư khác khi không được phép. Bộ Quy tắc Đạo đức và Ứng xử nghề nghiệp luật sư Việt Nam dành hẳn một phần cho quan hệ giữa luật sư với nhau.
Nhiều người mới nghĩ quan hệ đồng nghiệp chỉ là chuyện xã giao. Trong thực tế, nó ảnh hưởng trực tiếp tới khách hàng: một cuộc đàm phán bế tắc vì hai luật sư không ưa nhau, một vụ việc bàn giao thiếu vì luật sư trước không hợp tác, một khiếu nại phát sinh từ lời bình phẩm về đồng nghiệp. Bài này đi qua ba bối cảnh: đứng ở hai phía, tiếp nhận vụ việc từ người khác, và làm việc chung một tổ chức.
Đứng ở hai phía: đối thủ về lập luận, không phải kẻ thù
Luật sư phía bên kia có nghĩa vụ bảo vệ khách hàng của họ, cũng như bạn với khách hàng của bạn. Họ phản bác lập luận, chỉ ra điểm yếu trong chứng cứ, đưa ra đề nghị bất lợi cho bạn, đó là đang làm đúng việc. Coi họ là người xấu chỉ vì họ làm tốt việc của họ là cách nhìn khiến luật sư trẻ dễ nóng nảy và mắc sai lầm.
Trong tranh luận tại phiên toà và trong văn bản, nguyên tắc là phản bác lập luận, không phản bác con người. Câu "luận điểm của luật sư bên nguyên đơn bỏ qua chứng cứ tại bút lục số…" là tranh luận. Câu "luật sư bên kia rõ ràng không hiểu luật" là công kích. Câu thứ hai không làm lập luận của bạn mạnh hơn, chỉ làm bạn kém chuyên nghiệp trước toà và có thể dẫn tới khiếu nại.
Ngoài phòng xử, trao đổi giữa hai luật sư về thủ tục, lịch làm việc, đề nghị hoà giải là bình thường và thường giúp vụ việc đi nhanh hơn, có lợi cho cả hai khách hàng. Điều cần giữ là không tiết lộ thông tin khách hàng mình trong những trao đổi này, và không đưa ra cam kết thay khách hàng khi chưa được đồng ý.
Không liên hệ trực tiếp với khách hàng của luật sư khác
Nguyên tắc. Khi bên kia đã có luật sư đại diện trong vụ việc, việc trao đổi về vụ việc nên đi qua luật sư của họ, trừ khi luật sư đó đồng ý hoặc có lý do chính đáng theo quy định. Liên hệ thẳng với đương sự bên kia để thuyết phục, gây sức ép, hay đưa đề nghị là vượt qua người đại diện của họ.
Vì sao quan trọng. Đương sự bên kia không có kiến thức pháp lý như bạn. Khi bạn nói chuyện trực tiếp với họ, họ có thể bị dẫn dắt mà không có ai bảo vệ. Quy tắc này bảo vệ đương sự, đồng thời bảo vệ quan hệ đại diện mà đồng nghiệp đã xây dựng.
Trong đàm phán. Nếu khách hàng của bạn muốn tự gặp đối tác để bàn bạc, đó là quyền của họ. Bạn có thể tư vấn cho khách hàng trước buổi gặp, nhưng không nên dùng khách hàng làm kênh để chuyển thông điệp mà bạn không thể tự gửi qua luật sư bên kia.
Khi không rõ bên kia có luật sư hay không. Hỏi thẳng ở lần liên hệ đầu: họ có người đại diện trong việc này không. Nếu có, chuyển trao đổi sang người đại diện; nếu không, nói rõ bạn đại diện cho ai và họ có thể tìm tư vấn riêng.
Tiếp nhận vụ việc khách hàng chuyển từ luật sư khác
Khách hàng đổi luật sư là chuyện bình thường và là quyền của họ. Nhưng tiếp nhận một vụ đang làm dở cần thận trọng. Một trình tự gợi ý:
- Hỏi khách hàng đã chấm dứt hợp đồng với luật sư trước chưa, hay đang muốn có thêm ý kiến thứ hai; hai trường hợp này xử lý khác nhau.
- Kiểm tra xung đột lợi ích như với mọi vụ việc mới.
- Nếu khách hàng chuyển hẳn, đề nghị khách hàng thông báo cho luật sư trước; khi phù hợp, liên hệ lịch sự với luật sư trước để nhận bàn giao hồ sơ.
- Rà ngay các thời hạn tố tụng đang chạy, vì khoảng trống giữa hai luật sư là lúc dễ bỏ lỡ thời hạn nhất.
- Không bình luận với khách hàng rằng luật sư trước làm sai, kể cả khi bạn thấy có vấn đề; đánh giá công việc trước đó bằng ngôn ngữ chuyên môn, khách quan.
- Nếu phát hiện thiếu sót nghiêm trọng của luật sư trước gây thiệt hại, giải thích cho khách hàng về các lựa chọn của họ một cách trung lập, không xúi giục.
Bước năm là chỗ người mới hay trượt. Khách hàng đổi luật sư thường đang không hài lòng, và họ muốn nghe người mới xác nhận rằng người cũ kém. Hùa theo có thể khiến khách hàng thích bạn ngay, nhưng vi phạm quy tắc ứng xử và tạo tiền lệ: một ngày nào đó, khách hàng này cũng dễ kể về bạn theo cách tương tự.
Cạnh tranh lành mạnh và không lành mạnh
Luật sư cạnh tranh để có khách hàng là chuyện tự nhiên. Ranh giới giữa hai kiểu cạnh tranh nằm ở cách làm, không ở mức độ cố gắng.
| Lành mạnh | Không lành mạnh |
|---|---|
| Viết bài, giảng dạy, chia sẻ kiến thức để được biết đến | Chê bai năng lực, đạo đức của luật sư khác để giành khách |
| Làm tốt việc để khách hàng cũ giới thiệu | Dùng người trung gian lôi kéo khách hàng đang có luật sư |
| Báo thù lao rõ ràng, phù hợp với khối lượng việc | Hạ giá kèm lời hứa kết quả để lấy khách từ người khác |
| Từ chối vụ việc khi có xung đột, giới thiệu khách hàng sang người phù hợp | Giữ khách hàng dù biết mình không đủ năng lực, chỉ để không mất vào tay người khác |
| Hợp tác với đồng nghiệp ở tổ chức khác trong vụ cần chuyên môn sâu | Tiếp cận khách hàng của đồng nghiệp trong lúc đang hợp tác cùng vụ |
Cạnh tranh lành mạnh tốn thời gian hơn nhưng bền hơn. Nghề luật ở mỗi địa phương là một cộng đồng nhỏ, và tiếng tăm về cách ứng xử đi nhanh hơn tiếng tăm về chuyên môn.
Trong cùng một tổ chức: chia việc, ghi nhận và rời đi
Trong tổ chức hành nghề, quan hệ đồng nghiệp có thêm các câu hỏi riêng. Ai được ghi nhận công sức trong một vụ việc chung? Người tập sự làm phần lớn nghiên cứu nhưng không được nhắc tới; luật sư cấp trên nhận khen ngợi của khách hàng. Không có quy tắc nghề nào bắt buộc ghi tên từng người, nhưng một văn phòng có văn hoá ghi nhận rõ ràng giữ người giỏi lâu hơn.
Khi nhận việc từ đồng nghiệp, hỏi rõ phạm vi, thời hạn và mức độ hoàn thiện mong muốn. Khi giao việc, đừng để người nhận đoán. Khi phát hiện lỗi trong phần việc của đồng nghiệp, báo riêng cho họ trước nếu thời gian cho phép, sau đó mới báo cấp trên nếu cần; nhưng nếu lỗi ảnh hưởng ngay tới thời hạn hay quyền lợi khách hàng, ưu tiên khách hàng.
Rời tổ chức là lúc quan hệ đồng nghiệp bị thử thách nhiều nhất. Khách hàng là khách hàng của tổ chức theo hợp đồng dịch vụ, không phải tài sản riêng của luật sư phụ trách. Luật sư rời đi không nên mang theo hồ sơ, danh sách khách hàng hay tài liệu nội bộ, và không nên chủ động lôi kéo khách hàng đi theo trái với cam kết đã ký. Nếu khách hàng tự quyết định theo luật sư, việc chuyển hồ sơ nên được làm minh bạch, có sự đồng ý của khách hàng và phối hợp với tổ chức cũ.
Những câu nên tránh khi nói về đồng nghiệp
Phần lớn vi phạm quy tắc ứng xử giữa luật sư không đến từ hành động lớn mà từ lời nói. Một số câu hay nghe thấy mà người mới nên tránh, dù chỉ nói với khách hàng trong phòng kín:
- "Luật sư trước của anh chị làm ẩu quá."
- "Văn phòng bên kia toàn người mới, không đáng lo."
- "Ông ấy quen bên toà nên mới thắng."
- "Phí bên đó cao vì họ chỉ biết quảng cáo."
- "Luật sư bên kia nổi tiếng hay làm khó, cứ cứng với họ."
Thay vào đó, nói về sự việc: "hồ sơ hiện còn thiếu tài liệu này, cần bổ sung", "phía bên kia nhiều khả năng sẽ lập luận theo hướng này". Khách hàng cần thông tin để quyết định, không cần đánh giá về con người.
Mạng xã hội khuếch đại vấn đề này. Một lời bình luận châm chọc đồng nghiệp trong nhóm kín vẫn có thể bị chụp lại và chia sẻ. Quy tắc đơn giản: không viết về đồng nghiệp điều gì bạn không sẵn lòng nói trước mặt họ.
Ví dụ giả định: hai luật sư và một cuộc đàm phán
Hai luật sư trẻ ở Khánh Hoà đại diện cho hai bên trong tranh chấp hợp đồng thuê mặt bằng kinh doanh. Buổi đàm phán đầu tiên căng thẳng: luật sư bên thuê nói rằng bên cho thuê "cố tình lừa", luật sư bên cho thuê đáp lại bằng nhận xét về kinh nghiệm của đồng nghiệp. Buổi họp kết thúc mà không bàn được điểm nào.
Trước buổi thứ hai, mỗi luật sư được người hướng dẫn của mình góp ý. Họ gọi cho nhau trước, thống nhất chỉ bàn ba vấn đề: tiền cọc, thời điểm trả mặt bằng, khoản sửa chữa. Mỗi bên chuẩn bị tài liệu cho từng vấn đề. Buổi thứ hai vẫn có bất đồng, nhưng hai bên đi đến thoả thuận về hai trên ba vấn đề, phần còn lại đưa ra hoà giải tại cơ sở. Khách hàng hai phía đều tiết kiệm được thời gian và chi phí.
Điều thay đổi không phải là lập trường của khách hàng, mà là cách hai luật sư đối xử với nhau. Cả hai vẫn bảo vệ hết sức khách hàng của mình, chỉ bỏ đi phần công kích không cần thiết.
Câu hỏi thường gặp
Luật sư có được phê phán luật sư khác trước toà không?
Được phản bác lập luận, chỉ ra sai sót trong cách hiểu pháp luật hay đánh giá chứng cứ của phía bên kia. Không nên nhận xét về năng lực, tư cách hay đạo đức cá nhân của luật sư khác. Tranh luận về vấn đề, không về con người.
Khách hàng đang có luật sư mà tìm đến xin ý kiến thì có được tư vấn không?
Khách hàng có quyền hỏi ý kiến thứ hai. Luật sư có thể tư vấn nếu không có xung đột lợi ích, nhưng nên làm rõ vai trò của mình, không nhận xét xấu về luật sư đang làm và không lôi kéo khách hàng chấm dứt hợp đồng với người kia.
Luật sư trước không chịu bàn giao hồ sơ thì làm sao?
Hồ sơ gốc khách hàng đã giao là của khách hàng. Nên để khách hàng yêu cầu bằng văn bản; nếu vẫn không được bàn giao, khách hàng có thể phản ánh tới Đoàn luật sư nơi luật sư đó là thành viên. Song song, rà lại thời hạn tố tụng để không bị lỡ.
Rời công ty luật có được mang khách hàng theo không?
Khách hàng có quyền chọn luật sư, nhưng luật sư rời đi không nên chủ động lôi kéo trái với cam kết và không mang theo hồ sơ, dữ liệu của tổ chức. Nếu khách hàng tự quyết định chuyển, nên làm minh bạch, có sự đồng ý của khách hàng và phối hợp bàn giao với tổ chức cũ.
Luật sư hai bên có được gặp riêng để bàn hoà giải không?
Được, đó là cách làm phổ biến và thường có lợi cho các bên. Điều cần giữ là không tiết lộ thông tin bí mật của khách hàng mình ngoài phạm vi khách hàng cho phép, và không cam kết thay khách hàng khi chưa được đồng ý.
Người tập sự có quan hệ đồng nghiệp với luật sư không?
Có. Người tập sự cũng phải tuân thủ chuẩn mực ứng xử với luật sư trong tổ chức và luật sư các tổ chức khác. Ngược lại, luật sư cũng nên đối xử với người tập sự như đồng nghiệp đang học nghề, không giao việc ngoài phạm vi tập sự.