Luật sư làm việc với cơ quan tiến hành tố tụng trên cơ sở tôn trọng, hợp tác đúng pháp luật và độc lập: không xúc phạm, không cản trở, nhưng cũng không dùng quan hệ cá nhân, quà cáp hay lời nhờ vả để tác động tới việc giải quyết vụ việc. Luật Luật sư cấm luật sư lợi dụng danh nghĩa để can thiệp trái pháp luật vào hoạt động của cơ quan nhà nước, cấm móc nối, quan hệ với người tiến hành tố tụng nhằm làm sai lệch kết quả. Các hành vi nghiêm trọng hơn như đưa hoặc môi giới hối lộ còn bị xử lý theo Bộ luật Hình sự.
Trên giấy thì rõ. Trong thực tế, người mới gặp nhiều tình huống ở ranh giới: bạn học cũ làm thư ký toà, một bữa ăn sau hội thảo có kiểm sát viên cùng bàn, khách hàng gửi luật sư một phong bì "để biếu anh chị bên toà". Bài này đi qua những tình huống đó. Sự thật cần nhớ khi đọc: từ 1/7/2025, hệ thống toà án gồm Toà án nhân dân tối cao, toà án nhân dân cấp tỉnh và toà án nhân dân khu vực; không còn toà án nhân dân cấp cao và cấp huyện như trước.
Hai sai lệch ngược chiều: quá gần và quá đối đầu
Sai lệch thứ nhất là quá gần. Một số người mới tin rằng làm luật sư thành công là phải quen biết ở toà, ở viện, và cố gắng tạo quan hệ cá nhân với người tiến hành tố tụng. Niềm tin này được khách hàng nuôi thêm, vì nhiều khách hàng chọn luật sư theo câu hỏi "có quen ai không". Hậu quả là luật sư trôi dần vào vùng nguy hiểm: từ hỏi thăm tiến độ sang hỏi ý kiến, từ hỏi ý kiến sang nhờ vả.
Sai lệch thứ hai là quá đối đầu. Có luật sư coi mọi điều tra viên, kiểm sát viên là đối thủ, dùng lời lẽ gay gắt trong văn bản và tại phiên toà, đăng bài chỉ trích cá nhân trên mạng. Cách làm này có thể khiến khách hàng thấy luật sư "mạnh", nhưng thường làm xấu bầu không khí giải quyết vụ việc và có thể vi phạm quy tắc ứng xử.
Vị trí đúng nằm giữa: tôn trọng chức trách của người tiến hành tố tụng, tranh luận gay gắt về chứng cứ và pháp luật khi cần, dùng đúng thủ tục khi quyền của khách hàng hay của chính luật sư bị xâm phạm, và giữ mọi trao đổi trong khuôn khổ công việc, có thể giải trình công khai.
Tình huống ở ranh giới và cách nhìn
Bảng dưới gom những tình huống hay gặp. Cột "cách nhìn" là định hướng chung để người mới mang đi hỏi thêm người hướng dẫn, không phải kết luận cho mọi trường hợp.
| Tình huống | Cách nhìn | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Bạn học cũ là thư ký toà án nơi đang giải quyết vụ của khách hàng | Quan hệ có trước, không tự nó là vi phạm | Không trao đổi về vụ việc ngoài kênh chính thức, tránh gặp riêng trong thời gian vụ việc đang giải quyết |
| Khách hàng đưa phong bì nhờ "biếu bên toà" | Nguy cơ môi giới hối lộ | Từ chối dứt khoát, giải thích hậu quả pháp lý, ghi lại sự việc |
| Ăn tối sau hội thảo cùng bàn với kiểm sát viên đang xử lý vụ của mình | Sự kiện công khai, nhiều người | Không nhắc vụ việc, không trả tiền riêng cho người đó |
| Điều tra viên gọi điện riêng hỏi ý luật sư về hướng xử lý | Trao đổi ngoài thủ tục | Đề nghị làm việc theo kênh chính thức, có biên bản |
| Khách hàng nhờ luật sư "hỏi xem toà định xử thế nào" | Đòi hỏi trái nguyên tắc | Giải thích rằng không ai được tiết lộ trước kết quả, luật sư chỉ phân tích hồ sơ |
Điểm chung là kênh chính thức. Mọi trao đổi về vụ việc nên diễn ra theo thủ tục tố tụng, bằng văn bản hoặc tại các buổi làm việc có biên bản. Trao đổi nào bạn không muốn ghi lại, đó là trao đổi nên tránh.
Quà cáp và lời nhờ vả: những chỗ không có vùng xám
Không chuyển giao lợi ích cho người tiến hành tố tụng. Dù dưới hình thức nào, quà, tiền, chi trả hộ, giới thiệu việc làm cho người thân, mọi lợi ích chuyển cho người đang giải quyết vụ việc đều có nguy cơ cấu thành vi phạm nghiêm trọng. Không có giá trị nhỏ nào là an toàn trong bối cảnh đang có vụ việc.
Không làm trung gian cho khách hàng. Khách hàng có thể tự ý muốn "lo". Nếu luật sư nhận chuyển, nhận giữ hay chỉ chỗ, luật sư có thể bị coi là môi giới. Phải từ chối và, nếu khách hàng vẫn tiếp tục, cân nhắc rút khỏi vụ việc.
Không hứa hẹn dựa trên quan hệ. Một câu "em quen bên đó" để giữ khách hàng vừa là quảng cáo sai sự thật, vừa có thể bị hiểu là cam kết tác động trái pháp luật.
Không nhận lợi ích từ người tiến hành tố tụng. Chiều ngược lại cũng có vấn đề: nhận lời giới thiệu khách hàng từ người làm ở cơ quan tố tụng, hay chia lợi ích với họ, làm mất tính độc lập của cả hai bên.
Khi quyền hành nghề bị cản trở
Tôn trọng không có nghĩa là chấp nhận mọi cách hành xử. Luật sư có những quyền theo bộ luật tố tụng: gặp người bị tạm giữ, tạm giam theo thủ tục, đọc và sao chụp hồ sơ ở giai đoạn được phép, có mặt khi lấy lời khai trong các trường hợp luật định, đề nghị thu thập chứng cứ, khiếu nại quyết định, hành vi tố tụng. Khi những quyền này bị từ chối hoặc trì hoãn không có căn cứ, luật sư có trách nhiệm dùng đúng thủ tục để bảo vệ khách hàng.
Cách làm đúng là khiếu nại, kiến nghị bằng văn bản tới người có thẩm quyền theo thủ tục tố tụng, lưu lại bằng chứng về việc bị cản trở, và báo Đoàn luật sư nếu cần sự hỗ trợ của tổ chức nghề. Cách làm nên tránh là cãi vã tại chỗ, quay phim người tiến hành tố tụng rồi đăng lên mạng, hoặc dùng lời lẽ xúc phạm trong văn bản.
Với người mới, có một nguyên tắc dễ nhớ: tranh luận với quyết định, không tranh luận với con người. Một văn bản khiếu nại nêu rõ căn cứ, chỉ ra quy định bị vi phạm, đề nghị cụ thể sẽ có sức nặng hơn nhiều so với một văn bản đầy tính từ nặng nề.
Ứng xử tại phiên toà và nơi làm việc
Phần này không bàn kỹ năng tranh tụng, chỉ những chuẩn mực ứng xử mà người mới hay quên khi lần đầu bước vào phòng xử.
- Tuân thủ nội quy phiên toà và sự điều khiển của chủ toạ, kể cả khi không đồng ý; nêu ý kiến không đồng ý theo đúng thủ tục.
- Gọi đúng chức danh của người tiến hành tố tụng, không dùng cách xưng hô thân mật trước đương sự.
- Không nói chuyện riêng với thẩm phán, kiểm sát viên trước hoặc sau phiên trong khi đương sự bên kia nhìn thấy, kể cả chuyện không liên quan, vì dễ gây hiểu lầm.
- Không đọc to, không phô bày thông tin cá nhân của đương sự khác hơn mức cần thiết cho việc tranh luận.
- Đúng giờ; báo trước theo thủ tục nếu không thể có mặt, đừng để toà và các bên phải chờ.
- Giữ lời lẽ chuẩn mực trong bản luận cứ, bản tự khai, đơn từ; văn bản sẽ nằm trong hồ sơ rất lâu.
Nhiều luật sư lâu năm nói rằng uy tín với toà án không xây bằng quan hệ, mà bằng việc mỗi văn bản mình nộp đều đúng hạn, đúng thủ tục, đúng sự thật. Người tiến hành tố tụng nhớ rất rõ luật sư nào đáng tin.
Ví dụ giả định: cuộc gọi của người bạn cũ
Một luật sư hai năm tuổi nghề ở Thành phố Hồ Chí Minh đang bảo vệ nguyên đơn trong một vụ tranh chấp hợp đồng tại toà án nhân dân khu vực. Một tối, bạn cùng lớp đại học, nay là thư ký toà án ở đó, gọi điện rủ đi uống cà phê và nói thêm rằng "vụ của ông đang nằm bên chỗ chị phụ trách, có gì cần thì nói".
Câu nói có thể chỉ là xã giao. Nhưng nếu luật sư nhận lời và hỏi han về vụ việc, cuộc gặp đã biến thành kênh trao đổi ngoài thủ tục. Cách xử lý phù hợp là vẫn giữ tình bạn, nhưng nói thẳng rằng trong lúc vụ việc đang giải quyết thì hai người không nên bàn gì về nó, và có thể hẹn gặp sau khi vụ việc kết thúc. Nếu tình huống lặp lại, luật sư nên báo người phụ trách trong tổ chức để được tư vấn.
Ví dụ này cũng cho thấy vì sao nhiều luật sư có kinh nghiệm chủ động giữ khoảng cách với bạn bè làm trong cơ quan tố tụng ở địa bàn mình hành nghề. Không phải vì nghi ngờ nhau, mà vì cả hai đều cần được nhìn thấy là độc lập.
Năm câu tự hỏi trước mỗi lần tiếp xúc ngoài phiên
Người mới không cần thuộc mọi quy định để tránh sai. Năm câu hỏi dưới đây, tự hỏi trước mỗi lần gặp, gọi điện hay nhắn tin cho người đang giải quyết vụ việc của khách hàng, đủ để chặn phần lớn tình huống xấu.
- Cuộc trao đổi này có đi qua kênh chính thức không, có biên bản, văn bản hay ít nhất có thể ghi lại không?
- Nội dung là thủ tục (lịch, giấy tờ, thời hạn) hay là hướng giải quyết, kết quả của vụ việc?
- Nếu luật sư hoặc đương sự bên kia biết cuộc trao đổi này, họ có lý do để khiếu nại không?
- Có lợi ích nào, dù nhỏ, đi kèm cuộc trao đổi không: bữa ăn, món quà, một lời giới thiệu?
- Nếu khách hàng hỏi "anh chị đã gặp ai, nói gì", mình có kể lại toàn bộ một cách thoải mái được không?
Chỉ cần một câu trả lời khiến bạn ngập ngừng, hãy dừng lại và hỏi luật sư hướng dẫn. Những sai lầm lớn nhất trong quan hệ với cơ quan tố tụng thường bắt đầu từ một cuộc gặp mà người trong cuộc nghĩ là bình thường.
Bộ câu hỏi này cũng dùng được khi người tiến hành tố tụng là người chủ động liên hệ. Không vì họ gọi trước mà trao đổi ngoài thủ tục trở nên hợp lệ; trách nhiệm giữ ranh giới thuộc về cả hai phía.
Câu hỏi thường gặp
Luật sư có được chơi thân với thẩm phán không?
Không có quy định cấm quan hệ bạn bè. Vấn đề nằm ở vụ việc cụ thể: khi người bạn đang giải quyết vụ việc mình tham gia, cả hai phải tránh trao đổi ngoài thủ tục và tránh những hành động khiến bên kia nghi ngờ tính khách quan. Pháp luật tố tụng có cơ chế từ chối, thay đổi người tiến hành tố tụng khi có căn cứ.
Khách hàng muốn đưa tiền cho người ở cơ quan tố tụng thì luật sư làm gì?
Từ chối tham gia dưới mọi hình thức, giải thích rằng đây là hành vi có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự cho cả người đưa và người môi giới. Nếu khách hàng vẫn tiếp tục, luật sư có căn cứ để rút khỏi vụ việc và nên ghi lại sự việc trong hồ sơ nội bộ.
Luật sư có được hỏi thư ký toà về lịch xét xử không?
Có, đó là thông tin về thủ tục mà luật sư được biết qua kênh chính thức. Ranh giới là nội dung: hỏi lịch, thủ tục, giấy tờ cần nộp là bình thường; hỏi ý kiến về hướng giải quyết, kết quả dự kiến là không phù hợp.
Bị điều tra viên nói nặng lời trong buổi làm việc thì luật sư nên phản ứng thế nào?
Giữ bình tĩnh, đề nghị ghi vào biên bản ý kiến của mình nếu nội dung ảnh hưởng tới quyền của khách hàng hoặc quyền hành nghề, và sau đó khiếu nại theo thủ tục nếu cần. Cãi lại tại chỗ hiếm khi giúp được khách hàng.
Toà án nhân dân cấp huyện cũ giờ ra sao, luật sư nộp hồ sơ ở đâu?
Từ 1/7/2025, toà án nhân dân cấp huyện không còn, thay bằng toà án nhân dân khu vực; toà án nhân dân cấp cao cũng không còn. Luật sư xác định thẩm quyền theo luật tố tụng và nghị quyết về phạm vi khu vực hiện hành.
Luật sư có được bình luận về thẩm phán trên mạng xã hội không?
Nên tránh bình luận về cá nhân người tiến hành tố tụng, nhất là trong vụ việc đang giải quyết. Nếu có vi phạm, dùng đúng thủ tục khiếu nại, kiến nghị. Bình luận công khai có thể vi phạm quy tắc ứng xử và làm hại khách hàng.