Rời nghề luật không có nghĩa là bỏ phí những năm học luật: kỹ năng đọc kỹ, lập luận có cấu trúc, viết rõ, nhận diện rủi ro và làm việc với quy trình là những thứ nhiều nghề khác cần. Những hướng người học luật hay chuyển sang gồm tuân thủ và quản trị rủi ro, nhân sự và quan hệ lao động, đấu thầu và mua sắm, quản trị công ty, chính sách và quan hệ với cơ quan nhà nước, báo chí và xuất bản về pháp luật, giáo dục, và tự kinh doanh.
Bài này dành cho cử nhân luật chưa muốn đi tiếp con đường hành nghề, cũng như người đã làm luật vài năm muốn đổi hướng. Bài không đánh giá đúng sai của lựa chọn đó. Mỗi người có lý do riêng; điều bài muốn giúp là đi sang hướng mới có kế hoạch, mang theo được nhiều nhất những gì đã học.
Vì sao có người rời nghề luật
Lý do rời nghề luật rất đa dạng và hiếm khi chỉ có một. Có người nhận ra mình không hợp với nhịp làm việc theo thời hạn liên tục và áp lực trách nhiệm cá nhân. Có người thích phần xây dựng, vận hành hơn phần đánh giá rủi ro. Có người muốn gần với kinh doanh, sản phẩm, con người hơn là với hồ sơ. Cũng có người vì hoàn cảnh gia đình, nơi sống, hay một cơ hội đến bất ngờ.
Không có số liệu công khai đáng tin về tỷ lệ cử nhân luật làm việc ngoài nghề luật ở Việt Nam, nên bài không đưa ra con số. Điều quan sát được trong nghề là hướng đi này phổ biến hơn nhiều người nghĩ, và không ít người thành công ở nghề mới nhờ chính nền tảng luật.
Trước khi quyết, hãy phân biệt chán một chỗ làm với chán cả nghề. Nhiều người tưởng mình không hợp với luật, nhưng thật ra chỉ không hợp với mảng đang làm hoặc môi trường đang ở. Một luật sư tranh tụng mệt mỏi có thể thấy hợp với pháp chế; một pháp chế thấy bí bách có thể hợp với tư vấn chính sách. Thử đổi trong nghề trước có khi rẻ hơn đổi nghề.
Kỹ năng luật mang theo được
Đọc chính xác và nhận ra điều không được nói. Người học luật quen đọc từng chữ của điều khoản và để ý cái bị bỏ ngỏ. Ở bất kỳ nghề nào làm với hợp đồng, quy chế, hồ sơ thầu, kỹ năng này giúp phát hiện vấn đề sớm hơn người khác.
Cấu trúc vấn đề rối. Tách một tình huống lộn xộn thành các câu hỏi riêng, xếp thứ tự, tìm căn cứ cho từng câu: đó là cách làm việc hữu ích trong quản lý dự án, tư vấn, phân tích chính sách.
Viết để người khác hành động. Bản ghi nhớ pháp lý tốt nói rõ kết luận, rủi ro và việc cần làm. Kỹ năng đó chuyển thẳng sang viết đề xuất, báo cáo cho lãnh đạo, quy trình nội bộ.
Nhìn thấy rủi ro và lường phản biện. Người làm luật quen nghĩ "nếu bên kia phản bác thì sao". Trong kinh doanh, đó là thói quen kiểm tra kế hoạch trước khi làm.
Làm việc với cơ quan nhà nước. Hiểu thẩm quyền, thủ tục và cách trình bày với cơ quan nhà nước là lợi thế ở nhiều vị trí trong doanh nghiệp và tổ chức xã hội.
Ví dụ giả định: từ luật sư tranh tụng sang tuân thủ ở ngân hàng
Chị Mai làm luật sư tranh tụng dân sự ở Cần Thơ được năm năm. Chị giỏi việc, nhưng thấy mệt vì lịch phiên toà dồn dập và áp lực từ khách hàng trong những tranh chấp kéo dài. Điều chị thích nhất trong nghề lại là giai đoạn đầu vụ việc: ngồi cùng khách hàng sắp xếp lại hồ sơ, chỉ ra chỗ họ đã làm sai quy trình để lần sau tránh.
Sau khi nói chuyện với vài người quen, chị nhận ra phần việc mình thích gần với nghề tuân thủ. Chị học thêm một khoá về quản trị rủi ro, đọc kỹ các quy định về phòng, chống rửa tiền và bảo vệ người tiêu dùng trong lĩnh vực tài chính, rồi ứng tuyển vào bộ phận tuân thủ của một ngân hàng tại địa phương. Trong buổi phỏng vấn, chị kể những vụ tranh chấp từng xử lý dưới góc "lỗi quy trình nào dẫn tới kiện tụng", thay vì kể về chiến thắng tại toà.
Công việc mới của chị ít tranh luận hơn, nhiều xây dựng hơn. Kỹ năng tố tụng không còn dùng hằng ngày, nhưng tư duy "nếu chuyện này ra toà thì sao" lại giúp chị thiết kế quy trình chặt hơn đồng nghiệp. Ví dụ này không nói rằng rời tranh tụng là đúng; nó cho thấy cách nhận ra phần việc mình thích và tìm nghề có nhiều phần việc đó.
Những hướng hay gặp
Bảng dưới gom một số hướng mà người học luật thường chuyển sang, với việc chính và phần cần học thêm. Tên gọi vị trí có thể khác nhau giữa các tổ chức.
| Hướng | Việc chính | Nền luật dùng ngay | Cần học thêm |
|---|---|---|---|
| Tuân thủ, quản trị rủi ro | Xây quy trình, kiểm tra nội bộ, đào tạo nhân viên | Đọc quy định, nhận diện nghĩa vụ | Quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ |
| Nhân sự, quan hệ lao động | Nội quy, kỷ luật, đối thoại, chính sách nhân sự | Luật lao động, bảo hiểm xã hội | Tuyển dụng, đánh giá, đãi ngộ |
| Đấu thầu, mua sắm | Hồ sơ mời thầu, đánh giá, hợp đồng nhà cung cấp | Luật đấu thầu, hợp đồng | Kiến thức hàng hoá, dịch vụ cụ thể |
| Quản trị công ty, thư ký công ty | Họp cổ đông, hội đồng, nghị quyết, công bố thông tin | Luật doanh nghiệp, chứng khoán | Quan hệ nhà đầu tư, tài chính cơ bản |
| Chính sách, quan hệ với cơ quan nhà nước | Theo dõi dự thảo, góp ý, làm việc với cơ quan quản lý | Quy trình xây dựng văn bản | Kinh tế ngành, truyền thông |
| Báo chí, xuất bản về pháp luật | Viết, biên tập nội dung pháp lý cho công chúng | Hiểu đúng luật, tránh sai sót | Kỹ năng viết báo, kiểm chứng |
| Tự kinh doanh | Điều hành doanh nghiệp riêng | Hợp đồng, thuế, lao động | Bán hàng, tài chính, quản lý |
Những hướng ở nửa trên bảng vẫn gần với luật, chuyển sang tương đối dễ. Những hướng ở nửa dưới xa hơn, đòi học thêm nhiều, nhưng nền luật vẫn là điểm khác biệt.
Tự hỏi trước khi rời
Năm câu hỏi giúp bạn biết mình đang rời vì điều gì và cần gì ở nơi mới:
- Điều mình không thích là công việc luật nói chung, hay một mảng, một nơi, một người quản lý cụ thể?
- Mình muốn công việc mới khác ở điểm nào: nhịp làm việc, loại sản phẩm, mức tiếp xúc với con người, hay mức độ ổn định?
- Trong những việc đã làm, việc nào khiến mình thấy hứng thú nhất, và nó gần với nghề nào?
- Mình đã nói chuyện với ít nhất hai người đang làm nghề định chuyển sang chưa, về một ngày làm việc thật của họ?
- Nếu sau vài năm muốn quay lại nghề luật, mình cần giữ gì: chứng chỉ, quan hệ, thói quen cập nhật?
Viết câu trả lời ra giấy, để vài ngày rồi đọc lại. Nếu câu trả lời cho câu đầu là "một nơi cụ thể", có thể bạn cần đổi chỗ làm chứ chưa cần đổi nghề. Nếu câu trả lời cho câu thứ tư vẫn là "chưa", hãy làm việc đó trước mọi bước khác; một buổi trò chuyện thật thường xoá được nhiều hình dung sai về nghề mới.
Kế hoạch chuyển hướng trong mười hai tháng
Một lộ trình gợi ý cho người đang làm luật muốn chuyển sang hướng khác mà không mất thu nhập đột ngột:
- Tháng một đến tháng ba: tìm hiểu hướng mới qua người trong nghề, đọc tài liệu, xác định khoảng trống kỹ năng.
- Tháng bốn đến tháng sáu: học bổ sung phần thiếu, ưu tiên khoá ngắn có bài tập thực tế; nhận thêm việc ở chỗ làm hiện tại có liên quan tới hướng mới.
- Tháng bảy đến tháng chín: viết lại hồ sơ, chuyển kinh nghiệm luật sang ngôn ngữ của nghề mới; bắt đầu ứng tuyển vị trí lai.
- Tháng mười đến tháng mười hai: chuyển việc, bàn giao chu đáo ở chỗ cũ, giữ nghĩa vụ bảo mật với thông tin khách hàng và hồ sơ cũ.
Nghĩa vụ bảo mật không chấm dứt khi bạn rời nghề. Thông tin biết được trong lúc làm luật, nhất là thông tin của khách hàng, vẫn phải được giữ kín ở nơi làm mới. Tương tự, nếu nghề mới có liên quan tới khách hàng cũ hoặc đối thủ của khách hàng cũ, hãy cân nhắc kỹ khả năng xung đột lợi ích và trao đổi thẳng với nơi tuyển dụng.
Viết lại kinh nghiệm luật cho nhà tuyển dụng ngoài nghề
Nhà tuyển dụng ngoài nghề luật thường không hiểu "rà soát hồ sơ pháp lý doanh nghiệp" hay "soạn bản ghi nhớ" nghĩa là gì trong thực tế. Hãy viết lại theo kết quả và kỹ năng: thay vì "soạn hợp đồng mua bán", viết "chuẩn bị và đàm phán điều khoản hợp đồng với nhà cung cấp, giảm các điều khoản bất lợi về thanh toán". Thay vì "tư vấn pháp luật lao động", viết "xây dựng nội quy và quy trình xử lý kỷ luật cho doanh nghiệp khoảng hai trăm người", nếu đúng là như vậy.
Đừng giấu nền tảng luật vì sợ bị coi là "lạc nghề". Ở phần lớn vị trí ngoài nghề, hiểu luật là điểm cộng. Điều cần làm là cho thấy bạn không chỉ biết luật, mà còn hiểu mục tiêu của bộ phận mới và sẵn sàng học phần còn thiếu.
Còn với câu hỏi "vì sao rời nghề luật" trong buổi phỏng vấn, câu trả lời tốt hướng về phía trước: mình muốn gì ở công việc mới, chứ không kể lể điều không thích ở nghề cũ. Một câu trả lời ngắn, thật và nhất quán với hồ sơ thường thuyết phục hơn mọi lời giải thích dài.
Câu hỏi thường gặp
Rời nghề luật rồi có quay lại được không?
Được, nhiều người quay lại sau vài năm. Kinh nghiệm ở nghề khác như nhân sự, tuân thủ, kinh doanh thường còn làm bạn mạnh hơn khi trở lại. Việc cần làm là cập nhật văn bản mới, vì luật có thể đã thay đổi đáng kể trong thời gian bạn đi.
Có nên giữ thẻ luật sư khi chuyển sang làm nghề khác?
Tuỳ hình thức làm việc mới có còn hành nghề luật sư không và quy định của đoàn luật sư về nghĩa vụ thành viên. Hãy đọc kỹ quy định hiện hành và hỏi đoàn luật sư trước khi quyết định giữ hay rút tên.
Nghề tuân thủ khác pháp chế ở điểm nào?
Pháp chế thường trả lời câu hỏi pháp lý và xử lý hồ sơ cụ thể. Tuân thủ thiên về xây dựng quy trình, kiểm tra và đào tạo để cả tổ chức làm đúng quy định một cách thường xuyên. Ở doanh nghiệp nhỏ, hai việc này hay do cùng một người làm.
Cử nhân luật có làm nhân sự được không?
Được, và nền luật lao động là lợi thế lớn ở các mảng nội quy, kỷ luật, chấm dứt hợp đồng, quan hệ lao động. Bạn cần học thêm các mảng tuyển dụng, đào tạo, đánh giá và đãi ngộ để làm được toàn diện.
Người học luật tự kinh doanh có lợi thế gì?
Bạn tự đọc được hợp đồng thuê mặt bằng, hợp đồng với nhà cung cấp, hiểu nghĩa vụ thuế và lao động cơ bản, nên ít rủi ro pháp lý ở giai đoạn đầu. Tuy vậy, bán hàng, tài chính và quản lý con người là những thứ phải học từ đầu.