Làm pháp chế doanh nghiệp không bắt buộc phải có thẻ luật sư. Pháp luật không đặt điều kiện thẻ luật sư cho vị trí pháp chế ở doanh nghiệp tư nhân; phần lớn chuyên viên pháp chế ở Việt Nam là cử nhân luật không hành nghề luật sư. Bạn vẫn soạn và rà hợp đồng, tư vấn nội bộ, làm việc với cơ quan nhà nước, và có thể được doanh nghiệp uỷ quyền tham gia một số vụ việc ở toà án mà không cần thẻ.
Tuy vậy, có những việc chỉ người có tư cách luật sư mới làm được, và có những lúc tấm thẻ mở thêm cánh cửa trong sự nghiệp. Bài này phân hai nhóm việc, giải thích hình thức luật sư làm việc theo hợp đồng lao động cho doanh nghiệp, rồi gợi ý cách tự quyết định có nên dành vài năm để theo đuổi thẻ. Điều kiện và thủ tục để trở thành luật sư không bàn chi tiết ở đây; bạn nên tra theo Luật Luật sư hiện hành và hướng dẫn của Bộ Tư pháp, Liên đoàn Luật sư Việt Nam.
Những việc pháp chế làm được mà không cần thẻ luật sư
Với tư cách người lao động của doanh nghiệp, chuyên viên pháp chế làm được hầu hết công việc pháp lý phục vụ chính doanh nghiệp đó:
- Soạn, rà soát, đàm phán hợp đồng nhân danh doanh nghiệp, trong phạm vi được giao hoặc được uỷ quyền.
- Tư vấn nội bộ cho ban lãnh đạo và các phòng ban, soạn quy chế, quy trình, chính sách.
- Chuẩn bị hồ sơ họp hội đồng quản trị, đại hội đồng cổ đông, hội đồng thành viên; làm thủ tục thay đổi đăng ký doanh nghiệp.
- Làm việc với cơ quan nhà nước khi được doanh nghiệp giao: nộp hồ sơ, giải trình, tham gia đoàn kiểm tra.
- Làm người đại diện theo uỷ quyền của doanh nghiệp trong vụ việc dân sự, kinh doanh thương mại, lao động ở toà án hoặc trọng tài, khi có văn bản uỷ quyền hợp lệ của người đại diện theo pháp luật.
- Thương lượng, hoà giải với đối tác, người lao động, khách hàng.
- Chọn, giao việc và giám sát luật sư bên ngoài.
Điểm mấu chốt là chữ "của doanh nghiệp". Bạn làm những việc này với tư cách người được doanh nghiệp thuê và uỷ quyền, không phải người cung cấp dịch vụ pháp lý độc lập. Doanh nghiệp chịu trách nhiệm về hành vi của bạn trong phạm vi công việc, còn bạn chịu trách nhiệm với doanh nghiệp theo hợp đồng lao động và nội quy.
Những việc cần tư cách luật sư hoặc nên giao cho luật sư
Ngược lại, có những việc người không có tư cách luật sư không làm được, hoặc làm được nhưng thực tế thường không được chấp nhận:
- Cung cấp dịch vụ pháp lý có thu thù lao cho cá nhân, tổ chức khác ngoài doanh nghiệp mình. Đây là hoạt động hành nghề luật sư, phải làm qua hình thức hành nghề mà Luật Luật sư cho phép.
- Tham gia vụ án hình sự với vai trò người bào chữa cho người bị buộc tội. Bộ luật Tố tụng hình sự quy định rõ những ai được làm người bào chữa; nhân viên pháp chế không có tư cách này chỉ vì là người của doanh nghiệp.
- Phát hành ý kiến pháp lý chính thức theo yêu cầu của ngân hàng, nhà đầu tư nước ngoài hoặc đối tác trong giao dịch lớn. Bên nhận thường đòi ý kiến do tổ chức hành nghề luật sư ký, có bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp đứng sau.
- Đại diện cho doanh nghiệp trong một số thủ tục mà quy định chuyên ngành hoặc thông lệ quốc tế đòi người có tư cách luật sư, ví dụ ở một số cơ quan tài phán nước ngoài.
Khi gặp những việc này, phương án thường thấy là doanh nghiệp thuê luật sư bên ngoài, còn pháp chế chuẩn bị hồ sơ, cung cấp thông tin và giám sát. Nếu bạn không chắc một việc cụ thể có cần tư cách luật sư không, nên đọc quy định của thủ tục đó hoặc hỏi một luật sư trước khi nhận làm.
Luật sư làm việc theo hợp đồng lao động cho doanh nghiệp: nghĩa là gì
Luật Luật sư cho phép luật sư hành nghề với tư cách cá nhân bằng cách làm việc theo hợp đồng lao động cho một cơ quan, tổ chức. Đây chính là hình thức mà nhiều người gọi là "luật sư nội bộ". Người đó vẫn là luật sư, vẫn là thành viên một đoàn luật sư, vẫn phải giữ quy tắc đạo đức và ứng xử nghề nghiệp, và vẫn có nghĩa vụ tham gia bồi dưỡng nghiệp vụ theo quy định.
Giới hạn quan trọng: khi hành nghề theo hình thức này, luật sư chỉ cung cấp dịch vụ pháp lý cho chính cơ quan, tổ chức mà mình ký hợp đồng lao động. Bạn không được nhận thêm khách hàng bên ngoài, kể cả người quen. Muốn nhận việc bên ngoài thì phải hành nghề theo một hình thức khác, và cần xem lại hợp đồng lao động cũng như quy định về hình thức hành nghề trước khi làm.
Một điểm thực tế: là luật sư nội bộ, bạn có thể tham gia tố tụng với tư cách luật sư cho doanh nghiệp, kể cả những việc mà người không có tư cách luật sư không làm được. Đổi lại, bạn gánh thêm nghĩa vụ của người hành nghề: quy tắc về xung đột lợi ích, bảo mật, và trách nhiệm trước tổ chức xã hội – nghề nghiệp của luật sư. Doanh nghiệp cũng cần hiểu điều này để không giao cho bạn việc trái với quy tắc nghề.
Có thẻ và không có thẻ: so sánh từ góc người làm pháp chế
Bảng dưới so sánh ở mức nguyên lý. Điều kiện cụ thể để có thẻ (đào tạo nghề luật sư, tập sự, kiểm tra kết quả tập sự, gia nhập đoàn) là nội dung riêng; ở đây chỉ nhìn vào hệ quả với công việc pháp chế.
| Khía cạnh | Pháp chế không có thẻ | Pháp chế là luật sư nội bộ |
|---|---|---|
| Việc phục vụ doanh nghiệp | Làm được gần như toàn bộ | Làm được toàn bộ, thêm một số việc tố tụng chỉ luật sư làm |
| Nhận việc bên ngoài | Không được hành nghề luật sư | Không được trong hình thức này; phải đổi hình thức hành nghề |
| Nghĩa vụ thêm | Theo hợp đồng lao động và nội quy | Thêm quy tắc đạo đức nghề, bồi dưỡng bắt buộc, sinh hoạt đoàn |
| Lợi thế khi tuyển dụng | Đủ cho phần lớn vị trí chuyên viên | Thường được ưu tiên ở vị trí quản lý, doanh nghiệp có nhiều tranh chấp |
| Chuyển sang văn phòng luật | Phải đi lại con đường lấy thẻ | Chuyển hình thức hành nghề nhanh hơn |
Nhìn bảng, có thể thấy tấm thẻ không làm thay đổi bản chất công việc pháp chế hằng ngày. Giá trị của nó nằm ở lựa chọn về sau: lên vị trí quản lý ở nơi coi trọng tư cách luật sư, hoặc giữ cửa quay lại nghề luật sư.
Vướng mắc thật khi vừa làm pháp chế vừa muốn lấy thẻ
Vướng mắc lớn nhất nằm ở giai đoạn tập sự. Theo Luật Luật sư, người muốn trở thành luật sư phải tập sự hành nghề tại một tổ chức hành nghề luật sư, dưới sự hướng dẫn của luật sư hướng dẫn. Doanh nghiệp không phải tổ chức hành nghề luật sư, nên thời gian làm pháp chế không tự động được tính là thời gian tập sự. Điều kiện cụ thể về thời gian tập sự, trường hợp được miễn hay giảm, bạn cần tra văn bản hiện hành vì phần này có thể được sửa đổi.
Vì vậy nhiều người làm pháp chế chọn một trong ba cách. Cách thứ nhất là tập sự ở văn phòng luật trước rồi mới vào pháp chế, chấp nhận đi chậm vài năm đầu. Cách thứ hai là vào pháp chế trước, tích luỹ kinh nghiệm, rồi dành một giai đoạn chuyển sang văn phòng luật để tập sự. Cách thứ ba là học lớp đào tạo nghề luật sư trong lúc đi làm để lấy chứng chỉ, giữ lựa chọn mở cho sau này.
Lớp đào tạo nghề luật sư thường kéo dài nhiều tháng, có lịch học buổi tối hoặc cuối tuần ở một số cơ sở, nhưng vẫn đòi thời gian và sức. Trước khi đăng ký, nên nói chuyện với quản lý trực tiếp để sắp lịch, tránh trùng với mùa cao điểm của doanh nghiệp như mùa đại hội cổ đông hay kỳ quyết toán.
Khi nào nên theo đuổi thẻ, khi nào không cần vội
Nên theo đuổi nếu bạn muốn giữ cửa sang văn phòng luật. Nhiều người làm pháp chế vài năm rồi muốn thử tư vấn cho nhiều khách hàng. Có thẻ sẵn thì bước chuyển nhẹ hơn rất nhiều.
Nên theo đuổi nếu doanh nghiệp của bạn có nhiều tranh chấp. Doanh nghiệp thường xuyên ra toà, ra trọng tài sẽ có lợi khi có luật sư nội bộ trực tiếp tham gia, và vị trí của bạn trong phòng pháp chế cũng vững hơn.
Nên theo đuổi nếu đích đến là giám đốc pháp chế ở doanh nghiệp lớn. Không phải nơi nào cũng đòi, nhưng tư cách luật sư thường được xem là một tín hiệu về chuẩn mực nghề nghiệp, nhất là ở doanh nghiệp có vốn nước ngoài.
Chưa cần vội nếu bạn đang ở hai năm đầu. Hai năm đầu nên dồn sức hiểu doanh nghiệp, ngành và kỹ năng hợp đồng. Lấy thẻ khi chưa rõ hướng dễ thành tốn thời gian mà không dùng tới.
Chưa cần nếu bạn định rẽ sang quản trị. Nếu bạn nhắm tới tuân thủ, quản trị rủi ro, thư ký công ty hay điều hành, kiến thức tài chính và quản trị có thể quan trọng hơn tấm thẻ.
Ví dụ giả định: hai chuyên viên pháp chế, hai lựa chọn
Hai người tốt nghiệp cùng khoá, cùng vào làm pháp chế ở hai doanh nghiệp tại Thành phố Hồ Chí Minh. Người thứ nhất làm ở một công ty xây dựng có nhiều tranh chấp với nhà thầu phụ. Sau ba năm, người này thấy mình thích phần tranh chấp nhất, thường xuyên ngồi cùng luật sư bên ngoài chuẩn bị bản tự khai và bản luận cứ. Người này quyết định nghỉ một năm sang văn phòng luật để tập sự, rồi quay lại pháp chế với tư cách luật sư nội bộ, phụ trách mảng tranh chấp.
Người thứ hai làm ở một công ty phần mềm. Việc chủ yếu là hợp đồng với khách hàng doanh nghiệp, sở hữu trí tuệ và dữ liệu, hầu như không ra toà. Người này chọn học thêm về quản trị dữ liệu và tài chính, sau năm năm lên trưởng nhóm pháp chế, chưa lấy thẻ và chưa thấy thiếu. Hai lựa chọn đều hợp lý, vì xuất phát từ việc thật mình đang làm và hướng mình muốn đi, không phải từ suy nghĩ rằng thiếu thẻ là thiếu danh phận.
Câu hỏi thường gặp
Không có thẻ luật sư thì có được ghi chức danh "luật sư" trên danh thiếp không?
Không nên. Chức danh luật sư gắn với người đã được cấp chứng chỉ hành nghề và gia nhập đoàn luật sư. Người làm pháp chế không có thẻ nên dùng chức danh chuyên viên pháp chế, trưởng phòng pháp chế hoặc tương đương để tránh gây hiểu nhầm cho đối tác.
Pháp chế có được tư vấn miễn phí cho bạn bè, người thân không?
Chia sẻ hiểu biết pháp luật như một người quen thì thường không bị coi là hành nghề. Nhưng nếu việc đó thường xuyên, có tính dịch vụ hoặc nhận thù lao dưới hình thức nào đó, bạn có thể rơi vào hoạt động hành nghề luật sư không đúng hình thức. Ranh giới cụ thể nên hỏi luật sư.
Doanh nghiệp có thể bắt buộc nhân viên pháp chế phải có thẻ luật sư không?
Doanh nghiệp tư nhân được tự đặt tiêu chuẩn tuyển dụng cho vị trí của mình, nên có thể ghi yêu cầu này trong tin tuyển. Đây là lựa chọn của doanh nghiệp, không phải quy định chung của pháp luật cho mọi vị trí pháp chế.
Đã có thẻ luật sư rồi đi làm pháp chế thì thẻ có bị mất không?
Thẻ không tự mất khi bạn đi làm pháp chế, nhưng bạn cần đăng ký hình thức hành nghề phù hợp, tức làm việc theo hợp đồng lao động cho doanh nghiệp, và tiếp tục giữ các nghĩa vụ của luật sư. Nếu không còn muốn hành nghề, có thủ tục riêng; nên hỏi đoàn luật sư nơi mình là thành viên.
Pháp chế có thể vừa làm cho doanh nghiệp vừa làm cộng tác viên cho văn phòng luật không?
Cần rất thận trọng. Nếu bạn là luật sư làm việc theo hợp đồng lao động cho doanh nghiệp, hình thức này không cho nhận việc bên ngoài. Nếu không phải luật sư, bạn vẫn có thể vướng nghĩa vụ bảo mật, xung đột lợi ích và điều khoản làm thêm trong hợp đồng lao động. Hỏi doanh nghiệp bằng văn bản trước khi nhận.
Học lớp đào tạo nghề luật sư có giúp ích gì cho công việc pháp chế không?
Có. Chương trình đào tạo nghề có nhiều phần về kỹ năng tư vấn, soạn thảo, tranh tụng và đạo đức nghề nghiệp, đều dùng được trong pháp chế. Nhiều người học xong chưa lấy thẻ ngay vẫn thấy cách làm việc chuyên nghiệp hơn, nhất là khi giao việc cho luật sư bên ngoài.