Sinh viên luật có năm nơi thực tập phổ biến: văn phòng luật hoặc công ty luật, toà án, viện kiểm sát, phòng pháp chế của doanh nghiệp, và tổ chức phi lợi nhuận hoặc trung tâm trợ giúp pháp lý. Không nơi nào "tốt nhất" cho mọi người. Câu hỏi đúng là: ở năm học hiện tại, bạn cần học thứ gì mà giảng đường không dạy được, và nơi nào cho bạn tiếp xúc với thứ đó nhiều nhất.
Năm hai thường hợp với nơi cho nhìn toàn cảnh một vụ việc từ đầu tới cuối. Năm ba, năm tư nên chọn nơi gần với hướng nghề định theo, vì kỳ thực tập cuối khoá hay trở thành cánh cửa vào việc làm đầu tiên. Bài dưới đây so sánh năm nơi theo việc thật được giao, kỹ năng học được và điều kiện để được nhận, rồi gợi ý cách chọn theo từng giai đoạn.
Năm nơi thực tập nhìn cạnh nhau
Bảng dưới đây tóm tắt điều thường gặp. Mỗi đơn vị một khác, nên coi đây là khung để đặt câu hỏi khi đi xin thực tập, không phải mô tả chắc chắn cho mọi nơi.
| Nơi thực tập | Việc hay được giao | Học được nhiều nhất | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Văn phòng luật, công ty luật | Tra cứu văn bản, sắp xếp hồ sơ, soạn nháp thư và đơn, ghi biên bản buổi gặp khách | Nghiên cứu pháp lý gắn với vụ việc thật, cách luật sư nói chuyện với khách hàng | Người định theo nghề luật sư, tư vấn hoặc tranh tụng |
| Toà án | Sắp xếp, đánh bút lục hồ sơ, hỗ trợ thư ký, theo dõi phiên toà, đọc bản án | Tư duy của người xét xử, cách một hồ sơ vụ án được dựng và đánh giá | Người muốn hiểu tố tụng từ bên trong, định thi vào ngành toà án |
| Viện kiểm sát | Đọc hồ sơ, hỗ trợ kiểm tra viên tóm tắt, theo dõi phiên toà có kiểm sát viên | Cách đánh giá chứng cứ và kiểm sát việc tuân theo pháp luật | Người quan tâm hình sự, định theo ngành kiểm sát |
| Phòng pháp chế doanh nghiệp | Rà hợp đồng mẫu, cập nhật văn bản mới, trả lời câu hỏi đơn giản của phòng ban | Luật gắn với hoạt động kinh doanh, cách giải thích luật cho người không học luật | Người định làm pháp chế, luật kinh tế |
| Tổ chức phi lợi nhuận, trợ giúp pháp lý | Tiếp người dân, ghi nhận vụ việc, tra cứu, hỗ trợ buổi truyền thông pháp luật | Nghe người thật kể vấn đề thật, chuyển câu chuyện đời thường thành câu hỏi pháp lý | Người muốn thử sức với việc tiếp xúc nhiều, quan tâm quyền của nhóm yếu thế |
Một điểm chung: ở nơi nào, thực tập sinh cũng không đứng tên tư vấn, không ký văn bản, không tự trả lời khách hàng hay đương sự như người có thẩm quyền. Phần việc của bạn là chuẩn bị, hỗ trợ và học. Ai hứa cho bạn "tư vấn độc lập" ngay tuần đầu thì đó là dấu hiệu cần dè chừng, không phải cơ hội.
Năm hai: chọn nơi cho thấy cả một vụ việc
Sinh viên năm hai đã học xong phần lớn môn nền (lý luận nhà nước và pháp luật, luật hiến pháp, luật dân sự phần chung) và bắt đầu vào các môn chuyên ngành. Đây là lúc dễ học vẹt nhất, vì kiến thức đã nhiều mà chưa có chỗ bám. Một kỳ thực tập ngắn lúc này có giá trị lớn nhất ở chỗ cho bạn thấy một vụ việc diễn ra như thế nào: từ lúc khách hàng hoặc đương sự kể chuyện, tới lúc thành hồ sơ, tới lúc có kết quả.
Vì vậy năm hai nên ưu tiên nơi cho đọc nhiều hồ sơ đã khép lại và theo dõi nhiều buổi làm việc, hơn là nơi giao nhiều việc soạn thảo. Toà án và văn phòng luật nhỏ hay đáp ứng được điều này. Ở văn phòng luật nhỏ, bạn thường ngồi gần luật sư hơn và nghe được nhiều cuộc trao đổi; ở toà án, bạn đọc được những bộ hồ sơ hoàn chỉnh mà ở nơi khác hiếm khi có.
Đừng quá lo chuyện "thực tập năm hai chẳng được làm gì". Ghi chép kỹ những gì bạn thấy, rồi đối chiếu với điều đang học trên lớp, là đủ cho một kỳ thực tập năm hai có ích. Thứ bạn mang về là câu hỏi đúng cho các môn chuyên ngành năm ba.
Năm ba và năm tư: chọn theo hướng nghề, không theo tên tuổi
Đặt hướng trước, nơi sau. Nếu đã nghiêng về tranh tụng, chọn nơi có nhiều vụ việc đi toà. Nếu nghiêng về tư vấn doanh nghiệp, chọn văn phòng chuyên mảng thương mại hoặc phòng pháp chế. Nếu nghĩ tới ngành toà án, kiểm sát, thi hành án, nên thực tập ở chính hệ thống đó để biết công việc có hợp với mình không trước khi dồn sức thi tuyển.
Nơi nhỏ thường giao việc thật sớm hơn. Văn phòng ít người có thể để bạn soạn nháp thư tư vấn sau vài tuần, trong khi đơn vị lớn có quy trình chặt và nhiều tầng duyệt. Ngược lại, đơn vị lớn có chương trình thực tập bài bản, có người hướng dẫn chuyên trách. Không bên nào hơn hẳn; chọn theo cách bạn học tốt nhất.
Ưu tiên người hướng dẫn hơn thương hiệu. Một luật sư hoặc chuyên viên chịu dành thời gian sửa bản nháp cho bạn có giá trị hơn tên một đơn vị nổi tiếng mà bạn chỉ ngồi photo tài liệu. Khi đi phỏng vấn thực tập, hỏi thẳng: ai sẽ hướng dẫn, mỗi tuần có buổi nhận xét không.
Kỳ cuối khoá là phép thử hai chiều. Nhiều nơi tuyển người từ chính thực tập sinh của mình. Nếu bạn thích nơi đó, hãy làm như một nhân viên thử việc. Nếu không thích, cũng đừng bỏ dở; một nhận xét tốt từ người hướng dẫn vẫn có giá trị khi bạn ứng tuyển chỗ khác.
Văn bằng hai và người đi làm rồi học luật có lợi thế riêng. Bạn có thể tìm thực tập hoặc dự án pháp lý ngay trong ngành mình đang làm: một kế toán học luật có thể xin hỗ trợ phòng pháp chế của chính công ty, một người làm nhân sự có thể nhận phần rà nội quy lao động. Đó là kinh nghiệm pháp lý thật, ghi vào hồ sơ được.
Tìm chỗ thực tập bằng cách nào
Nhiều sinh viên chỉ chờ khoa phân công. Cách đó an toàn nhưng ít lựa chọn. Bạn có thể chủ động thêm bằng những đường sau:
- Danh sách đơn vị liên kết của khoa, của trường. Hỏi phòng đào tạo hoặc giảng viên phụ trách thực tập xem năm trước sinh viên đi những đâu, nơi nào nhận xét tốt.
- Giảng viên dạy môn chuyên ngành. Nhiều giảng viên đồng thời hành nghề hoặc quen người hành nghề. Một lời giới thiệu sau khi bạn học tốt môn của họ có sức nặng hơn nhiều lá đơn gửi đại trà.
- Cuộc thi phiên toà giả định, cuộc thi tranh biện, câu lạc bộ học thuật. Ban giám khảo và người hướng dẫn thường là người trong nghề; đây là chỗ gặp họ tự nhiên nhất.
- Thư xin thực tập gửi thẳng. Gửi tới văn phòng luật, doanh nghiệp có phòng pháp chế ở địa phương bạn học. Thư ngắn, nói rõ bạn năm mấy, muốn học mảng gì, rảnh bao nhiêu buổi mỗi tuần, kèm bảng điểm và hồ sơ một trang.
- Ngày hội việc làm của trường. Không chỉ để nộp hồ sơ, mà để hỏi người tuyển dụng họ cần thực tập sinh biết gì; câu trả lời là danh sách việc bạn nên học trước.
- Đơn vị ở quê nhà. Toà án nhân dân khu vực, viện kiểm sát khu vực, văn phòng luật ở tỉnh nhà thường ít sinh viên xin hơn thành phố lớn, nên bạn có cơ hội được giao việc nhiều hơn.
Cảnh giác với tin tuyển thực tập yêu cầu đóng tiền "phí đào tạo", "phí hồ sơ" hoặc cam kết bán sản phẩm. Thực tập ngành luật đúng nghĩa không đòi bạn nộp tiền để được làm.
Thực tập có lương hay không lương: hỏi gì cho rõ
Một số nơi có hỗ trợ cho thực tập sinh, nhiều nơi không. Điều quan trọng hơn khoản hỗ trợ là sự rõ ràng: bạn làm mấy buổi một tuần, trong bao lâu, ai giao việc và nhận xét, cuối kỳ có xác nhận thực tập cho trường hay không. Nên có những điều này bằng văn bản, dù chỉ là một email xác nhận.
Nếu nơi thực tập giao việc như một nhân viên thật, làm đủ giờ hành chính, có chỉ tiêu, thì đó đã gần với quan hệ lao động. Khi đó bạn nên hỏi rõ tính chất công việc, vì Bộ luật Lao động 2019 có quy định riêng về học nghề, tập nghề và thử việc; mỗi hình thức có quyền lợi khác nhau. Bài này không đi sâu vào chuyện đó, chỉ nhắc rằng "thực tập" không phải tấm nhãn để ai cũng dùng thay cho hợp đồng.
Với sinh viên, nguyên tắc dễ nhớ là: thực tập thì việc học phải là mục đích chính. Nếu sau một tháng bạn chỉ làm việc lặp lại không ai giải thích, hãy đề nghị người hướng dẫn cho thêm việc khác. Nếu không được, bạn có quyền kết thúc sớm một cách lịch sự và tìm nơi khác cho kỳ sau.
Sau kỳ thực tập: biến trải nghiệm thành thứ dùng được
Phần lớn giá trị của một kỳ thực tập mất đi trong vài tuần sau khi kết thúc, vì không ai ghi lại. Làm năm việc sau ngay khi còn nhớ:
- Viết lại danh sách các loại việc đã làm, mỗi loại một câu, kèm số lượng ước chừng (ví dụ giả định: tra cứu văn bản cho khoảng mười vụ việc dân sự, ghi biên bản sáu buổi gặp khách hàng).
- Ghi ba điều học được mà giảng đường không dạy, và một điều bạn nhận ra mình còn yếu.
- Xin người hướng dẫn một lời nhận xét ngắn, hỏi trước họ có đồng ý làm người tham chiếu cho hồ sơ xin việc sau này không.
- Rà lại những tài liệu đã mang về (nếu có) và xoá mọi thông tin của khách hàng, đương sự. Bí mật nghề nghiệp không hết hạn khi kỳ thực tập kết thúc.
- Cập nhật hồ sơ xin việc, viết theo kết quả công việc chứ không chép lại tên nhiệm vụ.
Làm đủ năm bước này sau mỗi kỳ, tới năm cuối bạn sẽ có một danh sách kinh nghiệm cụ thể mà nhà tuyển dụng đọc là hiểu, thay vì những dòng chung chung như "hỗ trợ luật sư xử lý hồ sơ".
Những hiểu lầm hay gặp khi chọn nơi thực tập
"Phải vào được nơi lớn mới có giá trị." Người tuyển dụng đọc việc bạn làm, không chỉ đọc tên nơi bạn ngồi. Một kỳ thực tập ở văn phòng nhỏ mà bạn soạn được nháp thư tư vấn, có người sửa từng câu, thường kể được nhiều hơn.
"Thực tập toà án chỉ để lấy dấu xác nhận." Nếu bạn chủ động, toà án là nơi đọc hồ sơ hoàn chỉnh nhiều nhất. Kỳ thực tập đó chỉ vô ích khi bạn coi nó là thủ tục.
"Học luật kinh tế thì không cần thực tập ở toà." Tranh chấp thương mại vẫn ra toà hoặc trọng tài. Hiểu một hồ sơ tranh chấp được dựng thế nào giúp người làm tư vấn soạn hợp đồng chặt hơn.
"Thực tập càng nhiều nơi càng tốt." Ba kỳ ngắn ở ba nơi cho bạn rộng; một kỳ dài ở một nơi cho bạn sâu và một người tham chiếu hiểu bạn. Năm cuối nên nghiêng về chiều sâu.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên năm nhất có nên đi thực tập ngành luật không?
Có thể, nhưng mục tiêu nên là quan sát chứ không phải làm việc pháp lý. Năm nhất chưa học đủ môn nền để được giao việc chuyên môn. Một kỳ tình nguyện ở tổ chức phi lợi nhuận hoặc tham gia câu lạc bộ học thuật thường hợp hơn, giúp bạn biết mình thích mảng nào để chọn thực tập đúng ở năm hai.
Thực tập ở văn phòng luật hay công ty luật khác nhau gì?
Về hình thức tổ chức hành nghề, văn phòng luật và công ty luật khác nhau ở cách thành lập và chịu trách nhiệm, còn với thực tập sinh khác biệt lớn nằm ở quy mô và mảng chuyên sâu. Nên hỏi về loại vụ việc, số luật sư, người hướng dẫn thay vì chỉ nhìn tên gọi.
Không có quen biết thì có xin được thực tập ở toà án không?
Thường được, nhất là qua văn bản giới thiệu của khoa. Toà án nhận sinh viên thực tập theo kế hoạch của đơn vị, số lượng có hạn theo từng đợt. Nộp sớm, nói rõ thời gian và mong muốn, chuẩn bị tinh thần làm việc hành chính nhiều hơn tham gia xét xử.
Thực tập ở doanh nghiệp không có phòng pháp chế có được tính là thực tập ngành luật không?
Tuỳ quy định của trường về đơn vị thực tập. Về giá trị học tập, nếu bạn được giao việc pháp lý thật như rà hợp đồng, cập nhật văn bản, có người có chuyên môn kiểm, thì vẫn học được nhiều. Nếu chỉ làm hành chính chung thì nên tìm chỗ khác.
Thực tập bao lâu thì đủ?
Không có con số chung. Kỳ thực tập do trường tổ chức theo chương trình đào tạo của trường. Ngoài kỳ bắt buộc, kỳ tự tìm dài từ hai đến ba tháng với vài buổi mỗi tuần thường đủ để bạn được giao việc thật và có người nhận xét.
Có nên nhận thực tập ở nơi không liên quan tới mảng mình muốn theo không?
Nếu đó là cơ hội duy nhất trong kỳ, nên nhận và học kỹ năng chung: tra cứu, viết, làm việc với hồ sơ, giữ thời hạn. Những kỹ năng này dùng ở mọi mảng. Kỳ sau hãy chủ động tìm nơi gần hướng nghề hơn.