Cử nhân luật mới ra trường thường chọn giữa ba hướng: tổ chức hành nghề luật sư (văn phòng luật, công ty luật), pháp chế doanh nghiệp, và cơ quan nhà nước (toà án, viện kiểm sát, thi hành án, cơ quan tư pháp, pháp chế cơ quan). Ngoài ra còn văn phòng công chứng, văn phòng thừa phát lại, tổ chức đấu giá, tổ chức phi lợi nhuận, tổ chức quốc tế, trường học và viện nghiên cứu.
Không hướng nào đúng cho mọi người. Câu hỏi nên đặt là: hai ba năm tới bạn muốn học được gì, muốn sống với nhịp làm việc nào, và cánh cửa nào bạn muốn giữ mở. Bài này so ba hướng chính theo những tiêu chí đó, kèm những câu hỏi giúp bạn tự quyết. Bài không nói về thu nhập vì mức thu nhập khác nhau quá nhiều giữa nơi này với nơi khác để có thể khái quát; chi tiết từng nghề nằm ở các danh mục riêng của site.
Ba hướng chính nhìn cạnh nhau
Bảng tóm tắt đặc điểm thường gặp, không phải quy luật. Một văn phòng luật nhỏ ở tỉnh có thể giống phòng pháp chế hơn một công ty luật lớn ở thành phố.
| Tiêu chí | Văn phòng luật, công ty luật | Pháp chế doanh nghiệp | Cơ quan nhà nước |
|---|---|---|---|
| Việc hằng ngày của người mới | Nghiên cứu, soạn nháp, quản lý hồ sơ, theo luật sư làm việc | Rà hợp đồng, trả lời phòng ban, quản lý hồ sơ pháp lý | Xử lý hồ sơ theo quy trình, soạn văn bản theo mẫu, hỗ trợ người có chức danh |
| Cách học | Học từ luật sư hướng dẫn, qua từng vụ việc | Học từ hoạt động kinh doanh, từ nhiều mảng luật cùng lúc | Học theo quy trình, quy chế, có đào tạo nội bộ |
| Nhịp làm việc | Theo thời hạn vụ việc, có lúc rất gấp | Theo nhịp kinh doanh, ổn định hơn nhưng nhiều đầu việc | Theo kế hoạch và quy chế, ổn định, thủ tục chặt |
| Con đường tiếp theo | Tập sự, hành nghề luật sư; chuyển pháp chế | Trưởng pháp chế; chuyển văn phòng luật; quản lý | Các chức danh tư pháp qua thi tuyển, bổ nhiệm theo quy định |
| Cửa vào | Thực tập, giới thiệu, đăng tuyển | Đăng tuyển, thường cần thêm hiểu biết ngành | Thi tuyển, xét tuyển theo thông báo của từng đợt |
Chuyển hướng giữa ba con đường là chuyện thường gặp. Người làm văn phòng luật vài năm chuyển sang pháp chế khá phổ biến; người làm pháp chế học nghề luật sư cũng không hiếm. Chiều vào cơ quan nhà nước đòi qua thi tuyển, xét tuyển nên cần chuẩn bị riêng.
Văn phòng luật, công ty luật: học nghề nhanh, đòi sức bền
Làm ở tổ chức hành nghề luật sư cho bạn tiếp xúc trực tiếp với kỹ năng nghề: nghiên cứu vấn đề cụ thể, viết cho khách hàng, chuẩn bị hồ sơ tranh tụng, làm việc với cơ quan nhà nước thay mặt khách. Bạn học được cách luật sư suy nghĩ về rủi ro và chiến lược, điều mà sách không dạy.
Đổi lại, nhịp làm việc phụ thuộc vào vụ việc và khách hàng. Có tuần rất gấp vì thời hạn tố tụng hoặc tiến độ giao dịch. Chất lượng học tập phụ thuộc rất nhiều vào người hướng dẫn; cùng một văn phòng, hai người mới có thể có trải nghiệm khác hẳn nhau.
Hướng này hợp với người định hành nghề luật sư, vì bạn vừa làm vừa chuẩn bị cho đào tạo nghề và tập sự. Nó cũng hợp với người chưa chắc mình muốn gì, vì trong vài năm bạn được thấy nhiều loại vấn đề pháp lý và nhiều loại khách hàng, từ đó biết mình thích mảng nào.
Pháp chế doanh nghiệp: luật gắn với kinh doanh
Pháp chế cho bạn nhìn luật từ bên trong một tổ chức kinh doanh. Bạn hiểu vì sao một điều khoản hợp đồng quan trọng với dòng tiền, vì sao một quy định mới làm thay đổi cách bán hàng, vì sao phòng ban cần câu trả lời nhanh và thực tế. Bạn làm việc với nhiều mảng luật cùng lúc: hợp đồng, lao động, doanh nghiệp, sở hữu trí tuệ, luật chuyên ngành.
Điểm cần cân nhắc: ở doanh nghiệp nhỏ có thể không có người làm luật nhiều kinh nghiệm để hướng dẫn bạn. Bạn sẽ phải tự học nhiều và tự chịu trách nhiệm sớm. Ở doanh nghiệp lớn, công việc có thể chia nhỏ, bạn làm sâu một mảng nhưng hẹp.
Hướng này hợp với người thích kinh doanh, thích làm việc với người không học luật, thích phòng ngừa hơn tranh tụng. Nếu bạn biết rõ ngành mình quan tâm (ngân hàng, xây dựng, công nghệ…), bắt đầu ở pháp chế ngành đó giúp bạn tích luỹ hiểu biết chuyên ngành có giá trị lâu dài.
Cơ quan nhà nước: ổn định, quy trình, con đường chức danh
Làm ở cơ quan tư pháp hoặc pháp chế cơ quan nhà nước cho bạn hiểu luật từ phía người áp dụng: ra quyết định, giải quyết hồ sơ, xét xử, kiểm sát, thi hành. Công việc có quy trình, quy chế rõ ràng, có đào tạo nội bộ. Nhiều chức danh tư pháp như thẩm phán, kiểm sát viên, chấp hành viên đòi qua thời gian công tác và thi tuyển, bổ nhiệm theo quy định; bắt đầu từ vị trí thư ký, kiểm tra viên, chuyên viên là con đường phổ biến.
Cửa vào là thi tuyển hoặc xét tuyển công chức, viên chức theo thông báo của từng đợt và theo pháp luật về cán bộ, công chức, viên chức hiện hành. Thời điểm tuyển không đều; bạn có thể phải chờ hoặc làm việc khác trong lúc chờ. Chuẩn bị bằng cách theo dõi thông báo tuyển dụng của cơ quan bạn quan tâm, ôn kiến thức theo nội dung thi được công bố.
Hướng này hợp với người thích sự ổn định, thích công việc có quy trình, muốn đi con đường chức danh tư pháp. Chi tiết về từng nghề trong cơ quan nhà nước và cách vào nghề có ở danh mục riêng của site; ở đây chỉ đặt nó cạnh hai hướng kia để bạn so.
Ngoài ba hướng chính: những chỗ làm ít người nghĩ tới
Văn phòng công chứng. Người mới thường làm hỗ trợ nghiệp vụ: tiếp nhận, kiểm giấy tờ, soạn dự thảo văn bản theo yêu cầu của công chứng viên. Công việc đòi sự cẩn thận rất cao vì một sai sót về giấy tờ có thể làm giao dịch bị tranh chấp về sau. Đây là chỗ học nhanh về hôn nhân gia đình, thừa kế, đất đai, nhà ở dưới góc giao dịch.
Văn phòng thừa phát lại, tổ chức đấu giá. Công việc gắn với thi hành án, tống đạt, lập vi bằng, tổ chức đấu giá tài sản. Người mới làm hỗ trợ nghiệp vụ, học được nhiều về thủ tục và làm việc với nhiều bên. Mô tả công việc thật của các nghề này có ở danh mục riêng của site.
Tổ chức phi lợi nhuận, tổ chức quốc tế. Làm nghiên cứu chính sách, hỗ trợ pháp lý cho nhóm yếu thế, quản lý dự án có yếu tố pháp lý. Thường đòi ngoại ngữ tốt và kỹ năng viết nghiên cứu. Hợp với người quan tâm chính sách hơn vụ việc.
Ngân hàng, bảo hiểm, bất động sản, nhân sự. Nhiều vị trí không mang tên pháp chế nhưng cần người hiểu luật: thẩm định hồ sơ, xử lý nợ, quản lý hợp đồng, quan hệ lao động. Đây là con đường hợp với người muốn đi sâu vào một ngành kinh doanh cụ thể.
Giảng dạy, nghiên cứu. Thường đòi học tiếp sau đại học. Một số người bắt đầu bằng vị trí trợ giảng, trợ lý nghiên cứu tại trường hoặc viện trong khi học thạc sĩ.
Những câu hỏi nên tự hỏi trước khi nhận lời
Khi có hơn một lời mời, hoặc khi phải chọn nộp đơn ở đâu, tự trả lời những câu sau một cách trung thực:
- Ai sẽ hướng dẫn mình, và người đó có thời gian không? Một người hướng dẫn tốt đáng giá hơn tên tuổi nơi làm việc.
- Trong sáu tháng đầu mình sẽ làm loại việc gì? Hỏi thẳng người tuyển dụng hoặc người đang làm ở đó.
- Nơi này có tôn trọng quy tắc nghề không: bảo mật, không hứa kết quả với khách hàng, không làm việc mờ ám?
- Nhịp làm việc có hợp với sức khoẻ, hoàn cảnh gia đình của mình không?
- Sau hai ba năm, kinh nghiệm ở đây mở ra những con đường nào, đóng lại những con đường nào?
- Nếu định học nghề luật sư hoặc thi vào cơ quan, nơi này có tạo điều kiện về thời gian không?
Không có câu trả lời hoàn hảo. Nếu phải chọn giữa nơi có tên tuổi nhưng không ai hướng dẫn và nơi nhỏ có người chịu dạy, năm đầu thường nên nghiêng về nơi có người dạy.
Hiểu lầm hay gặp khi chọn việc đầu tiên
"Việc đầu tiên quyết định cả đời." Việc đầu tiên định hình vài năm đầu, không quyết định cả sự nghiệp. Người làm luật chuyển hướng ở năm thứ ba, thứ năm là bình thường.
"Không vào được văn phòng luật lớn là thất bại." Nhiều luật sư giỏi bắt đầu ở văn phòng nhỏ, nơi họ được làm việc thật từ sớm. Thứ bạn mang theo là kỹ năng, không phải tên nơi làm việc.
"Làm pháp chế thì không thể làm luật sư sau này." Kinh nghiệm pháp chế có giá trị khi học nghề và hành nghề luật sư, nhất là mảng tư vấn doanh nghiệp. Điều kiện cụ thể để hành nghề thuộc quy định về tư cách hành nghề, nên kiểm khi bạn có ý định.
"Chờ thi vào cơ quan thì không nên đi làm chỗ khác." Đi làm trong lúc chờ giúp bạn tích luỹ kinh nghiệm và hiểu luật thực tế hơn, thường có ích cho cả bài thi lẫn công việc sau này.
"Làm trái ngành luật vài năm là mất nghề." Kiến thức pháp luật cần cập nhật, nhưng kỹ năng lập luận, viết, làm việc với người không mất đi. Người quay lại nghề luật sau vài năm ở ngành khác thường mang theo hiểu biết thực tế quý.
Câu hỏi thường gặp
Học luật ra trường có nhất thiết phải làm luật sư không?
Không. Luật sư chỉ là một trong nhiều con đường. Cử nhân luật làm pháp chế, công chức, viên chức ở cơ quan tư pháp, công chứng, thừa phát lại, đấu giá, nghiên cứu, giảng dạy, hoặc làm ở các ngành cần hiểu biết pháp luật như ngân hàng, bất động sản, nhân sự.
Ra trường chưa tìm được việc đúng ngành thì nên làm gì?
Có thể nhận việc liên quan như hành chính nhân sự, hỗ trợ hồ sơ ở doanh nghiệp, vừa làm vừa tiếp tục ứng tuyển. Giữ việc đọc văn bản mới, tham gia tình nguyện pháp lý nếu có thể, để hồ sơ vẫn có hoạt động pháp lý khi cơ hội đến.
Nên làm ở thành phố lớn hay về quê?
Thành phố lớn có nhiều lựa chọn, nhiều văn phòng chuyên sâu, nhưng cạnh tranh cao. Ở tỉnh, bạn có thể được giao việc nhiều hơn, quen người làm nghề địa phương nhanh hơn. Cân nhắc theo hoàn cảnh và hướng nghề bạn muốn theo.
Văn phòng công chứng có phải lựa chọn tốt cho cử nhân luật mới không?
Là một lựa chọn đáng cân nhắc nếu bạn thích công việc cẩn thận, làm việc với giấy tờ và giao dịch. Người mới thường bắt đầu ở vị trí hỗ trợ nghiệp vụ. Muốn trở thành công chứng viên cần đáp ứng tiêu chuẩn và thủ tục bổ nhiệm theo Luật Công chứng hiện hành.
Có nên học thạc sĩ luật ngay sau khi tốt nghiệp không?
Tuỳ mục tiêu. Nếu hướng tới giảng dạy, nghiên cứu, học ngay có thể hợp lý. Nếu hướng tới hành nghề, nhiều người đi làm vài năm để biết mình muốn chuyên sâu mảng nào rồi mới học, giúp chọn đề tài và chương trình sát nhu cầu hơn.
Làm sao biết mình hợp tranh tụng hay tư vấn?
Thử cả hai qua thực tập hoặc những năm đầu ở văn phòng làm cả hai mảng. Để ý bạn thấy hứng thú khi chuẩn bị tranh luận hay khi tỉ mỉ dựng một văn bản chặt chẽ. Hỏi luật sư ở cả hai mảng về ngày làm việc của họ.