Ngành luật quốc tế học về các quy tắc điều chỉnh quan hệ giữa quốc gia, tổ chức quốc tế và các quan hệ có yếu tố nước ngoài; ngành luật thương mại quốc tế đi hẹp hơn vào giao dịch kinh doanh xuyên biên giới như mua bán hàng hoá, đầu tư, vận tải, thanh toán, giải quyết tranh chấp thương mại. Cả hai đòi hỏi ngoại ngữ tốt hơn mặt bằng chung của sinh viên luật và một sự tò mò thật về thế giới bên ngoài.
Hai ngành này hay bị hình dung lung linh qua hình ảnh nhà ngoại giao hay luật sư ở các vụ kiện quốc tế. Bài này mô tả nội dung học, công việc thật phía sau và những câu hỏi bạn nên tự đặt trước khi chọn, không xếp hạng trường và không hứa hẹn cơ hội nào.
Ba mảng kiến thức cần phân biệt
Khi nói "luật quốc tế", người học thường gặp ba mảng. Công pháp quốc tế điều chỉnh quan hệ giữa các quốc gia và tổ chức quốc tế: điều ước, lãnh thổ, biển, ngoại giao, trách nhiệm quốc gia, quyền con người ở cấp quốc tế. Tư pháp quốc tế xử lý quan hệ dân sự, thương mại, hôn nhân gia đình có yếu tố nước ngoài: áp dụng luật nước nào, toà nước nào có thẩm quyền, công nhận bản án nước ngoài ra sao. Luật thương mại quốc tế tập trung vào giao dịch kinh doanh xuyên biên giới và cơ chế giải quyết tranh chấp thương mại.
Ngành luật quốc tế thường cân bằng cả ba, nghiêng về công pháp và tư pháp quốc tế. Ngành luật thương mại quốc tế dành phần lớn chương trình cho hợp đồng mua bán hàng hoá quốc tế, đầu tư nước ngoài, thương mại dịch vụ, hệ thống thương mại đa phương, các hiệp định thương mại tự do, trọng tài thương mại.
Hiểu ba mảng này giúp bạn đọc chương trình đào tạo đúng trọng tâm. Nếu bạn quan tâm đến biển đảo, ngoại giao, quyền con người, hãy tìm chương trình đậm công pháp. Nếu bạn hình dung mình đọc hợp đồng xuất khẩu và tư vấn doanh nghiệp làm ăn với nước ngoài, hãy tìm chương trình thương mại quốc tế.
Hai ngành đặt cạnh nhau
Tên ngành và nội dung cụ thể khác nhau giữa các trường. Bảng mô tả xu hướng phổ biến để bạn có khung so sánh khi đọc chương trình thật.
| Tiêu chí | Luật quốc tế | Luật thương mại quốc tế |
|---|---|---|
| Câu hỏi trung tâm | Quốc gia, tổ chức quốc tế và các chủ thể có yếu tố nước ngoài ứng xử theo quy tắc nào | Giao dịch kinh doanh xuyên biên giới được ký kết, thực hiện và giải quyết tranh chấp ra sao |
| Môn tiêu biểu | Công pháp quốc tế, luật biển, luật điều ước, tư pháp quốc tế, luật nhân quyền quốc tế | Hợp đồng thương mại quốc tế, đầu tư quốc tế, vận tải và bảo hiểm, thanh toán quốc tế, trọng tài |
| Ngoại ngữ | Đọc văn kiện quốc tế, tài liệu nghiên cứu | Đọc, soạn, đàm phán hợp đồng bằng tiếng Anh |
| Môi trường làm việc tự nhiên | Cơ quan đối ngoại, tổ chức quốc tế, nghiên cứu, tư pháp quốc tế trong doanh nghiệp | Pháp chế doanh nghiệp xuất nhập khẩu, công ty luật có khách nước ngoài, trọng tài |
Cả hai ngành đều cấp bằng cử nhân luật. Người tốt nghiệp vẫn có thể đi các hướng nghề luật trong nước nếu bổ sung kiến thức pháp luật Việt Nam ở mảng mình chọn.
Ngoại ngữ cần đến mức nào
Đọc hiểu là tối thiểu. Văn kiện quốc tế, hiệp định, phán quyết trọng tài, sách chuyên khảo phần lớn bằng tiếng Anh. Nếu đọc một trang tài liệu chuyên môn mất cả giờ, bạn sẽ đuối ngay từ năm hai.
Viết pháp lý là kỹ năng tách riêng. Tiếng Anh giao tiếp tốt chưa đủ để soạn một điều khoản hợp đồng. Tiếng Anh pháp lý có cấu trúc, thuật ngữ và thói quen diễn đạt riêng, cần học có hệ thống. Một từ quen như "shall" hay "consideration" trong hợp đồng mang nghĩa pháp lý khác hẳn nghĩa thường ngày.
Ngoại ngữ thứ hai là điểm cộng, không bắt buộc. Tiếng Trung, Nhật, Hàn, Pháp giúp ích khi làm với đối tác từ các nước đó, nhưng hầu hết giao dịch quốc tế vẫn dùng tiếng Anh làm ngôn ngữ hợp đồng.
Có thể bắt đầu từ trình độ khá. Nhiều sinh viên vào trường với tiếng Anh ở mức khá và lên dần nhờ đọc tài liệu chuyên ngành đều đặn. Điều quan trọng là chịu đọc mỗi ngày, không phải xuất phát điểm hoàn hảo.
Công việc thật sau khi ra trường
Hình ảnh nhà ngoại giao đứng phát biểu ở diễn đàn quốc tế chỉ là một phần rất nhỏ. Phần lớn người tốt nghiệp hai ngành này làm việc trong nước, với đối tượng là doanh nghiệp và người dân có quan hệ với nước ngoài. Ví dụ giả định: một chuyên viên pháp chế ở công ty xuất khẩu nông sản dành cả buổi sáng để rà điều khoản giao hàng, bảo hiểm và trọng tài trong hợp đồng với khách nước ngoài, buổi chiều làm việc với ngân hàng về bộ chứng từ thanh toán.
Các hướng phổ biến gồm: pháp chế ở doanh nghiệp xuất nhập khẩu, logistics, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài; chuyên viên ở công ty luật có khách hàng nước ngoài; công chức ở cơ quan có chức năng đối ngoại, thương mại, tư pháp quốc tế; nghiên cứu viên; làm cho các dự án của tổ chức quốc tế tại Việt Nam.
Các vị trí ở cơ quan nhà nước về đối ngoại và tổ chức quốc tế có quy trình tuyển chọn riêng, số lượng hạn chế. Nếu đây là mục tiêu của bạn, hãy tìm hiểu sớm yêu cầu đầu vào, ngoại ngữ và kinh nghiệm, và chuẩn bị một kế hoạch thay thế song song.
Một điểm ít được nói đến là công việc pháp lý quốc tế vẫn gắn chặt với pháp luật trong nước. Khi doanh nghiệp Việt Nam ký hợp đồng với đối tác nước ngoài, người tư vấn phải biết cả quy định về hợp đồng, thuế, hải quan, ngoại hối của Việt Nam lẫn tập quán thương mại quốc tế. Vì vậy, người giỏi trong mảng này thường là người nắm chắc luật trong nước trước, rồi mới mở rộng ra quốc tế, chứ không phải ngược lại.
Bạn có hợp với hai ngành này không
Những dấu hiệu dưới đây không phải điều kiện, nhưng người có nhiều dấu hiệu thường học thoải mái hơn.
- Bạn hay đọc tin quốc tế và muốn biết vì sao các nước ứng xử như vậy, không chỉ chuyện gì xảy ra.
- Bạn không ngại đọc tài liệu tiếng Anh dài, kể cả khi phải tra từ.
- Bạn quan tâm đến chuyện doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu, nhập khẩu, đầu tư ra nước ngoài.
- Bạn thích so sánh: cùng một vấn đề, luật Việt Nam và luật nước khác xử lý khác nhau thế nào.
- Bạn chấp nhận rằng mình vẫn phải nắm chắc pháp luật Việt Nam, vì mọi giao dịch có yếu tố nước ngoài đều chạm tới luật trong nước.
Nếu chỉ thích phần "quốc tế" mà không thích phần "luật", có thể bạn hợp hơn với ngành kinh tế đối ngoại, quan hệ quốc tế hoặc kinh doanh quốc tế. Đáng đọc thêm chương trình của các ngành đó trước khi chốt.
Ngược lại, nếu bạn thích phần "luật" nhưng không hứng thú với yếu tố nước ngoài, ngành luật hoặc luật kinh tế sẽ cho bạn nhiều lựa chọn hơn trong nước mà không phải dồn sức cho những môn mình ít dùng tới.
Chuẩn bị từ lớp 11 đến hết năm hai đại học
Hai ngành này chênh nhau rất nhiều giữa người chuẩn bị sớm và người bắt đầu muộn, chủ yếu vì ngoại ngữ và thói quen đọc. Lộ trình dưới đây là gợi ý, điều chỉnh theo xuất phát điểm của bạn.
- Lớp 11: duy trì đọc tin quốc tế bằng tiếng Anh vài lần mỗi tuần, ghi lại từ vựng về thương mại, ngoại giao. Không cần hiểu hết, cần quen nhịp đọc.
- Lớp 12: đọc kỹ đề án tuyển sinh của các trường có hai ngành này, ghi lại ngôn ngữ giảng dạy, yêu cầu ngoại ngữ đầu ra và chương trình đào tạo. Chọn tổ hợp xét tuyển dựa trên môn mạnh thật của mình.
- Năm nhất: đặt mục tiêu đọc được một bài nghiên cứu ngắn bằng tiếng Anh mỗi tuần. Tham gia câu lạc bộ học thuật hoặc nhóm chuẩn bị cho các cuộc thi giả định.
- Năm hai: khi đã học xong các môn nền, bắt đầu học tiếng Anh pháp lý có hệ thống, tập dịch và tóm tắt một điều khoản hợp đồng mẫu, một đoạn phán quyết. Bắt đầu nghĩ đến nơi thực tập năm ba.
Người làm được bốn bước trên thường bước vào năm ba với tâm thế khác hẳn: đọc tài liệu quốc tế không còn là gánh nặng, và có sẵn vài sản phẩm viết để xin thực tập ở nơi có giao dịch nước ngoài.
Lưu ý khi chọn chương trình
Một số trường dạy hai ngành này bằng tiếng Việt, một số có chương trình dạy một phần hoặc toàn phần bằng tiếng Anh, có chương trình liên kết với cơ sở nước ngoài. Đọc kỹ đề án tuyển sinh để biết ngôn ngữ giảng dạy, yêu cầu ngoại ngữ đầu vào và đầu ra, cũng như văn bằng được cấp do cơ sở nào cấp.
Với chương trình liên kết, hãy hỏi rõ văn bằng có được công nhận ở Việt Nam để dùng cho các bước sau như thi công chức hay học nghề luật sư hay không. Đây là câu hỏi về điều kiện hành nghề và công nhận văn bằng, cần đối chiếu quy định hiện hành chứ không nên tin lời tư vấn tuyển sinh một chiều.
Cuối cùng, xem chương trình có hoạt động thực hành như phiên toà giả định quốc tế, cuộc thi trọng tài thương mại giả định, câu lạc bộ nghiên cứu. Những hoạt động này là nơi sinh viên luyện tiếng Anh pháp lý và kỹ năng lập luận thật, thường đáng giá hơn danh sách môn học dài.
Câu hỏi thường gặp
Học luật quốc tế có phải chỉ để làm ngoại giao không?
Không. Phần lớn người tốt nghiệp làm ở doanh nghiệp có giao dịch với nước ngoài, công ty luật, cơ quan nhà nước có chức năng liên quan và tổ chức nghiên cứu. Ngoại giao là một hướng có quy trình tuyển chọn riêng và số lượng hạn chế.
Tiếng Anh yếu có nên chọn luật thương mại quốc tế không?
Nếu tiếng Anh đang yếu nhưng bạn sẵn sàng học đều mỗi ngày, vẫn có thể theo được. Nếu bạn ngại đọc tiếng Anh và không định cải thiện, nên cân nhắc ngành luật hoặc luật kinh tế, nơi tiếng Anh quan trọng nhưng không phải điều kiện sống còn.
Tốt nghiệp luật quốc tế có làm luật sư ở Việt Nam được không?
Được, vì bằng là cử nhân luật. Tuy nhiên, hành nghề trong nước đòi hỏi nắm chắc pháp luật Việt Nam, nên bạn cần tự bổ sung các mảng dân sự, tố tụng, doanh nghiệp. Các bước đào tạo nghề và tập sự giống như người tốt nghiệp ngành khác.
Tư pháp quốc tế khác công pháp quốc tế ở đâu?
Công pháp quốc tế điều chỉnh quan hệ giữa các quốc gia và tổ chức quốc tế. Tư pháp quốc tế điều chỉnh quan hệ dân sự, thương mại, hôn nhân gia đình giữa cá nhân, pháp nhân có yếu tố nước ngoài, trả lời câu hỏi áp dụng luật nước nào và toà nước nào giải quyết.
Có cần học thạc sĩ ở nước ngoài mới làm được luật quốc tế không?
Không bắt buộc. Nhiều người làm tốt với bằng trong nước, tiếng Anh vững và kinh nghiệm thực tế. Học sau đại học ở nước ngoài là một lựa chọn để đi sâu chuyên ngành, nên quyết định khi đã biết mình cần học gì cho công việc.
Luật thương mại quốc tế có khác ngành kinh doanh quốc tế không?
Khác. Kinh doanh quốc tế học cách làm kinh doanh xuyên biên giới như thị trường, marketing, tài chính, chuỗi cung ứng. Luật thương mại quốc tế học khung pháp lý của các giao dịch đó, cấp bằng cử nhân luật và hướng đến công việc pháp lý.