Có nên học luật hay không phụ thuộc ít vào việc bạn giỏi văn hay nói hay, mà phụ thuộc nhiều vào việc bạn có chịu được kiểu làm việc của nghề luật: đọc rất kỹ những văn bản khô, tìm đúng quy định áp dụng cho một tình huống, lập luận từng bước, và làm đi làm lại những việc giấy tờ đòi hỏi chính xác. Người thích việc đó sẽ thấy ngành luật rộng và bền; người ghét việc đó thường bỏ dở dù điểm đầu vào cao.
Bài này không chấm ngành luật tốt hay dở, cũng không so ngành luật với ngành khác. Bài đưa ra những dấu hiệu cho thấy một người hợp với việc học luật, những hiểu nhầm hay khiến người ta chọn sai, và năm câu bạn nên tự trả lời bằng giấy bút trước khi đặt nguyện vọng.
Học luật thực chất là học cái gì
Nhiều học sinh hình dung học luật là học thuộc các điều luật. Thực tế, phần lớn thời gian ở trường luật dành cho việc hiểu vì sao quy định được viết như vậy và áp dụng nó vào tình huống cụ thể. Một môn luật dân sự không hỏi bạn điều nào nói gì, mà hỏi: hai bên ký một hợp đồng, một bên không giao hàng, bên kia được đòi gì, đòi ai, trong thời hạn nào, chứng minh bằng gì.
Vì vậy, kỹ năng lõi của người học luật là ba việc. Thứ nhất, đọc hiểu văn bản quy phạm, nhận ra chủ thể, điều kiện, hệ quả trong một câu dài nhiều mệnh đề. Thứ hai, phân tích tình huống: tách sự kiện có ý nghĩa pháp lý khỏi chi tiết thừa. Thứ ba, lập luận: đi từ quy định đến kết luận theo từng bước mà người khác kiểm lại được.
Ngoài các môn luật chuyên ngành, chương trình cử nhân luật thường có các môn nền như lý luận nhà nước và pháp luật, lịch sử nhà nước và pháp luật, kinh tế học, ngoại ngữ. Tên môn và thời lượng khác nhau giữa các trường, nhưng tinh thần chung là học cách nghĩ theo hệ thống chế định chứ không học từng điều rời rạc.
Những dấu hiệu cho thấy bạn hợp với việc học luật
Bạn thích đọc kỹ hơn đọc nhanh. Một chữ "và" hay "hoặc" trong điều luật có thể đổi hẳn kết quả. Người hay để ý những chi tiết như thế khi đọc đề bài, đọc điều khoản mua hàng trên mạng, đọc nội quy trường thường thấy việc học luật tự nhiên hơn người quen lướt.
Bạn hay hỏi "dựa vào đâu". Khi nghe một nhận định, bạn muốn biết căn cứ. Thói quen đó chính là nền của lập luận pháp lý: mọi kết luận phải có quy định, chứng cứ hoặc lý lẽ đỡ phía dưới.
Bạn chịu được việc không có đáp án duy nhất. Nhiều tình huống pháp lý có hai cách hiểu đều có lý. Người học luật phải trình bày cả hai, chỉ ra cách nào thuyết phục hơn và vì sao. Ai cần một đáp số đúng tuyệt đối mới yên tâm sẽ thấy khó chịu trong vài năm đầu.
Bạn viết được câu rõ ràng. Không cần văn hay, nhưng cần viết câu đủ chủ ngữ, vị ngữ, không mơ hồ. Phần lớn sản phẩm của người làm luật là văn bản: thư tư vấn, đơn từ, hợp đồng, bản luận cứ.
Bạn quan tâm đến chuyện của người khác một cách tỉnh táo. Nghề luật làm việc với tranh chấp, mất mát, căng thẳng. Người hợp nghề nghe được câu chuyện mà vẫn tách được cảm xúc khỏi sự kiện để xử lý.
Những lý do chọn ngành luật nên xem lại
Có những lý do chọn ngành nghe hợp lý nhưng thường dẫn đến hụt hẫng. Bảng dưới đặt cạnh mỗi lý do một câu hỏi để bạn tự kiểm.
| Lý do hay nghe | Vì sao nên xem lại | Câu tự hỏi |
|---|---|---|
| Mình nói giỏi, hay cãi | Tranh luận trước toà chỉ là một phần nhỏ của nghề, phần lớn là đọc và viết | Mình có chịu ngồi đọc hồ sơ dày cả buổi không? |
| Xem phim luật sư thấy hấp dẫn | Phim dựng theo kiểu tranh tụng nước ngoài, nhịp và thủ tục khác hẳn thực tế ở Việt Nam | Mình đã thử đọc một bản án thật chưa? |
| Học khối C, ít lựa chọn ngành | Tổ hợp chỉ là cửa vào, không nói gì về việc bạn có hợp nghề | Nếu được chọn mọi ngành, mình có vẫn chọn luật? |
| Gia đình có người làm luật | Có người dẫn đường là lợi thế, nhưng không thay được sở thích của chính bạn | Mình muốn làm nghề này hay muốn làm vui lòng người thân? |
| Nghe nói ra trường dễ xin việc | Cử nhân luật nhiều, cạnh tranh có thật, người làm được việc mới giữ được chỗ | Mình có sẵn sàng học thêm sau khi ra trường không? |
Không lý do nào ở cột trái là sai. Chỉ là nếu đó là lý do duy nhất, bạn nên tìm thêm bằng chứng từ trải nghiệm thật trước khi quyết định.
Người hướng nội, người học khối tự nhiên, nữ hay nam: có cần lo không
Ba băn khoăn này xuất hiện rất thường xuyên. Với người hướng nội, tin tốt là rất nhiều việc trong nghề luật hợp với người thích làm việc sâu và yên tĩnh: nghiên cứu pháp lý, soạn và rà hợp đồng, tư vấn bằng văn bản, pháp chế doanh nghiệp, công chứng. Kỹ năng nói trước đông người rèn được; sự kiên nhẫn với giấy tờ thì khó rèn hơn.
Với học sinh khối tự nhiên, tư duy logic từ toán học là lợi thế thật khi phân tích điều kiện và hệ quả trong quy phạm. Phần cần bù là đọc và viết tiếng Việt dài hơi. Nhiều người học khối A vào ngành luật kinh tế hoặc làm mảng tài chính, sở hữu trí tuệ, công nghệ, nơi nền tự nhiên giúp hiểu nhanh bản chất giao dịch.
Về giới, không có nghề luật nào dành riêng cho nam hay nữ. Nữ giới làm ở mọi vị trí từ luật sư tranh tụng, thẩm phán đến pháp chế. Điều đáng cân nhắc là nhịp làm việc của từng hướng nghề, ví dụ tranh tụng hay phải đi lại và có thời hạn gấp, chứ không phải giới tính.
Năm câu nên tự trả lời bằng giấy bút trước khi chọn
Viết câu trả lời ra giấy giúp bạn nhận ra mình đang đoán hay đang biết. Mỗi câu nên có ít nhất một ví dụ từ trải nghiệm thật.
- Mình đã đọc thử một văn bản pháp luật trọn vẹn chưa? Chọn một luật ngắn có liên quan đến đời sống như luật về quyền lợi người tiêu dùng, đọc một chương. Nếu thấy tò mò muốn hiểu thêm, đó là tín hiệu tốt; nếu thấy ngột ngạt ngay trang đầu, hãy thử thêm một lần với chủ đề khác trước khi kết luận.
- Mình thích loại việc nào trong ngày? Liệt kê những hoạt động khiến bạn quên thời gian. Nếu danh sách toàn là việc tay chân, vẽ, chế tạo, làm thí nghiệm, ngành luật có thể không phải chỗ bạn phát huy nhất.
- Mình biết những nghề luật nào? Nếu chỉ kể được luật sư và thẩm phán, bạn mới thấy một phần nhỏ. Tìm hiểu thêm công chứng, pháp chế, thi hành án, công chức tư pháp ở xã, phường để biết lựa chọn rộng đến đâu.
- Mình có chịu học tiếp sau bốn năm đại học? Hầu hết các nghề luật có chức danh đều cần đào tạo nghề, tập sự hoặc thi tuyển sau khi có bằng cử nhân. Đây là con đường dài, không phải ra trường là hành nghề ngay.
- Mình đã nói chuyện với ít nhất hai người làm luật chưa? Hỏi họ một ngày làm việc thật sự gồm những gì, việc nào họ thích, việc nào họ ngại. Hai người ở hai hướng nghề khác nhau cho bạn bức tranh cân bằng hơn một người.
Nếu sau năm câu bạn vẫn còn phân vân, đó không phải là thất bại. Bạn có thể chọn một ngành gần như luật kinh tế hoặc học một ngành khác rồi học văn bằng hai luật sau, như nhiều người vẫn làm.
Thử trước khi chọn: những trải nghiệm làm được từ lớp 11
Cách chắc nhất để biết mình hợp hay không là thử. Ở tuổi học sinh, có những việc làm được mà không cần quen biết. Bạn có thể đọc các bản án đã công bố công khai trên cổng thông tin của toà án, chọn một vụ tranh chấp dân sự đơn giản, đọc phần nhận định và tự hỏi vì sao toà kết luận như vậy. Việc này cho bạn cảm giác thật về văn phong và cách lập luận của nghề.
Bạn cũng có thể tham gia câu lạc bộ tranh biện ở trường, cuộc thi tìm hiểu pháp luật, hoặc buổi ngày hội tư vấn hướng nghiệp có khoa luật tham dự. Một số trường đại học mở ngày hội mở cửa cho học sinh vào nghe giảng thử, xem phòng xử án giả định. Hỏi trước nhà trường hoặc xem thông báo của khoa luật để biết lịch.
Nếu gia đình có người quen làm ở văn phòng luật, công chứng hay pháp chế, xin được ngồi quan sát một buổi, giữ bí mật mọi điều nghe thấy. Không cần làm gì, chỉ cần nhìn nhịp công việc: bao nhiêu thời gian đọc, bao nhiêu thời gian gặp người, bao nhiêu thời gian viết. Sau buổi đó, nhiều bạn trả lời được câu hỏi "có nên học luật" rõ ràng hơn mọi lời khuyên.
Khi đã chọn luật mà thấy không hợp
Vào trường rồi mới thấy không hợp là chuyện bình thường, và không có nghĩa bốn năm đại học là lãng phí. Kiến thức luật dùng được ở rất nhiều nơi: quản trị nhân sự, tuân thủ ở ngân hàng, mua bán ở doanh nghiệp, báo chí, quản lý nhà nước. Tư duy đọc kỹ và lập luận chặt cũng là vốn mang sang ngành khác.
Trước khi bỏ, hãy phân biệt bạn không hợp với môn học hay không hợp với nghề. Năm nhất toàn môn lý luận có thể khô, nhưng năm ba học hợp đồng, thương mại, sở hữu trí tuệ lại rất gần đời sống. Ngược lại, có người học giỏi nhưng đi thực tập mới thấy không chịu được áp lực thời hạn của nghề.
Nếu sau một năm học và ít nhất một lần thực tập bạn vẫn thấy không hợp, hãy bàn với cố vấn học tập về chuyển ngành, học song ngành, hoặc hoàn thành bằng rồi rẽ hướng. Quyết định có dữ liệu luôn tốt hơn quyết định trong lúc chán nản giữa mùa thi.
Câu hỏi thường gặp
Học luật có cần giỏi văn không?
Không cần giỏi văn theo nghĩa viết hay, giàu cảm xúc. Ngành luật cần viết rõ, đúng, mạch lạc và đọc hiểu văn bản dài. Học sinh văn trung bình nhưng tư duy chặt vẫn học tốt; cái cần rèn là thói quen đọc kỹ và viết câu không mơ hồ.
Người nói lắp hoặc ngại nói trước đông người có học luật được không?
Được. Rất nhiều việc trong nghề luật chủ yếu là đọc, nghiên cứu và viết: pháp chế, soạn hợp đồng, tư vấn văn bản, công chứng. Nếu muốn theo tranh tụng, kỹ năng trình bày rèn được qua thời gian bằng luyện tập có chuẩn bị.
Học luật có phải học thuộc nhiều không?
Có những khái niệm, nguyên tắc cần nhớ, nhưng học thuộc từng điều luật không phải cách học chính. Văn bản pháp luật sửa đổi liên tục, người làm luật tra cứu hằng ngày. Điều cần nắm chắc là hệ thống chế định và cách áp dụng vào tình huống.
Chưa chắc thích luật thì nên chọn ngành luật hay luật kinh tế?
Hai ngành đều cho bạn nền tảng pháp luật, khác nhau ở độ rộng và trọng tâm. Nếu chưa rõ hướng, ngành luật cho nền rộng hơn; nếu bạn đã biết mình thích môi trường kinh doanh, luật kinh tế đi thẳng hơn. Nên đọc kỹ chương trình đào tạo của từng trường.
Học luật có bắt buộc phải làm luật sư không?
Không. Luật sư chỉ là một trong nhiều hướng. Cử nhân luật có thể làm pháp chế doanh nghiệp, công chứng, thừa phát lại, công chức tư pháp, thư ký toà án, nghiên cứu, giảng dạy hoặc làm ở các bộ phận tuân thủ, nhân sự, mua bán của doanh nghiệp.
Làm sao biết mình có hợp mà không tốn nhiều thời gian?
Đọc thử một bản án đã công bố và một chương luật ngắn, nói chuyện với hai người làm luật ở hai hướng khác nhau, và tham gia một hoạt động tranh biện hay tìm hiểu pháp luật. Ba việc này mất vài tuần nhưng cho bạn tín hiệu khá rõ.