Áp lực của nghề luật sư đến từ bốn nguồn chính: thời hạn không được phép lỡ, khối lượng việc dồn theo nhịp vụ việc, cảm xúc của khách hàng đang gặp chuyện, và trách nhiệm cá nhân khi một sai sót có thể gây thiệt hại thật. Áp lực là phần của nghề, không biến mất khi có kinh nghiệm; điều thay đổi là cách luật sư nhận diện và quản lý nó.
Bài này dành cho sinh viên muốn biết trước, luật sư tập sự và luật sư trẻ đang trong những năm đầu. Bài không phải lời khuyên y khoa hay tâm lý chuyên sâu; nếu bạn có dấu hiệu kéo dài về giấc ngủ, ăn uống, tâm trạng, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Mục tiêu ở đây là giúp bạn nhìn rõ áp lực đến từ đâu và những thói quen nghề nghiệp giúp nhiều luật sư đi được đường dài.
Bốn nguồn áp lực đặc thù của nghề
Thời hạn không được phép lỡ. Thời hạn kháng cáo, thời hạn nộp chứng cứ, thời hạn trả lời khách hàng trước hạn ký. Một số thời hạn tố tụng lỡ là không sửa được. Cảm giác luôn phải nhớ hàng chục mốc thời gian là nguồn căng thẳng âm ỉ mà người ngoài nghề ít thấy.
Khối lượng việc không đều. Có tuần nhẹ nhàng, có tuần ba phiên toà, hai hạn nộp văn bản và một khách hàng mới gấp. Luật sư không kiểm soát được lịch của toà án hay tiến độ của đối tác, nên khối lượng việc dồn bất ngờ là chuyện thường.
Cảm xúc của khách hàng. Người tìm đến luật sư đang sợ hãi, giận dữ hoặc đau buồn. Luật sư tiếp nhận một phần cảm xúc đó, nhất là trong các vụ hình sự, ly hôn có con nhỏ, tranh chấp tài sản trong gia đình. Thất bại của vụ việc cũng là cảm giác thất bại của chính luật sư.
Trách nhiệm cá nhân. Chữ ký trên thư tư vấn, tên trên bản luận cứ là của bạn. Sai sót có thể dẫn tới khiếu nại, kỷ luật, trách nhiệm bồi thường. Nỗi lo này đặc biệt nặng ở người mới, khi chưa đủ kinh nghiệm để tự tin vào phán đoán của mình.
Dấu hiệu áp lực đang vượt mức
Áp lực vừa phải giúp tập trung; áp lực kéo dài vượt mức thì làm giảm chất lượng công việc và sức khoẻ. Những dấu hiệu người làm nghề hay kể lại:
- Bắt đầu lỡ những việc nhỏ trước đây không bao giờ lỡ: quên trả lời thư, nhầm ngày hẹn.
- Đọc một đoạn hồ sơ nhiều lần mà không nhớ, mất khả năng tập trung lâu.
- Ngại mở hộp thư, ngại nghe điện thoại của khách hàng.
- Ngủ kém kéo dài, nghĩ về vụ việc cả khi nghỉ.
- Cáu gắt với đồng nghiệp, người nhà vì những chuyện nhỏ.
- Thấy công việc không còn ý nghĩa, chỉ làm cho xong.
Nếu bạn nhận ra mình có nhiều dấu hiệu kéo dài nhiều tuần, đó là lúc cần dừng lại điều chỉnh, nói chuyện với cấp trên hoặc người tin cậy, và gặp bác sĩ hay chuyên gia tâm lý nếu cần. Quy tắc nghề đòi hỏi luật sư phục vụ khách hàng với năng lực đầy đủ; tự chăm sóc mình cũng là trách nhiệm với khách hàng.
Hệ thống quản lý thời hạn: giảm một nửa nỗi lo
Phần lớn căng thẳng vì thời hạn đến từ việc phải giữ chúng trong đầu. Một hệ thống đơn giản giúp chuyển gánh nặng đó ra ngoài:
- Ngay khi nhận vụ việc hoặc văn bản mới, ghi mọi thời hạn vào một lịch chung, kèm nhắc trước nhiều mốc, không chỉ đúng ngày.
- Với thời hạn tố tụng, tự tính lại theo luật và nhờ một người khác kiểm tra cách tính, không dựa hoàn toàn vào ghi chú của người khác.
- Mỗi sáng thứ Hai, xem lại toàn bộ thời hạn trong hai tuần tới, sắp xếp việc theo thứ tự hạn.
- Khi thấy khối lượng vượt khả năng, báo cấp trên hoặc đồng nghiệp sớm, trước khi thời hạn đến gần.
- Lưu biên bản làm việc, xác nhận đã nộp văn bản ngay khi xong, để không phải lo "đã nộp chưa".
Hệ thống không làm việc giảm đi, nhưng làm giảm nỗi lo quên. Nhiều luật sư kể rằng họ ngủ ngon hơn hẳn khi tin rằng lịch sẽ nhắc mình, không cần tự nhớ.
Giữ khoảng cách với cảm xúc của khách hàng
Luật sư cần thấu hiểu khách hàng để phục vụ tốt, nhưng không thể mang mọi nỗi đau của họ theo mình. Giữ khoảng cách nghề nghiệp không phải là vô cảm; nó giống như bác sĩ quan tâm bệnh nhân nhưng không gục ngã cùng mỗi ca bệnh. Một luật sư kiệt sức không giúp được ai.
Một số cách thực tế: đặt giới hạn giờ liên lạc với khách hàng trừ việc thật sự khẩn cấp, nói rõ từ buổi gặp đầu; ghi chép lại sau mỗi buổi làm việc căng thẳng để "đặt xuống" thay vì mang theo; có thói quen chuyển đổi rõ giữa giờ làm và giờ nghỉ, như đi bộ, tập thể dục, một hoạt động không liên quan đến luật.
Đặc biệt với các vụ việc nặng nề như bạo lực, xâm hại trẻ em, tai nạn chết người, hãy nói chuyện với đồng nghiệp hoặc người hướng dẫn sau vụ việc, không giữ một mình. Nhiều tổ chức hành nghề đã bắt đầu có buổi trao đổi nội bộ sau những vụ khó; nếu nơi bạn làm chưa có, hãy chủ động đề xuất.
Sai sót: cách đối mặt đúng nghề
Sai sót là điều sẽ xảy ra. Không luật sư nào làm việc nhiều năm mà không mắc sai sót. Điều phân biệt người chuyên nghiệp là cách xử lý sau đó, không phải việc chưa bao giờ sai.
Báo ngay, không giấu. Khi phát hiện sai sót, báo cấp trên và tìm cách khắc phục ngay. Giấu sai sót thường làm hậu quả lớn hơn và biến một lỗi nghề nghiệp thành vi phạm đạo đức.
Nói thật với khách hàng. Khách hàng có quyền biết về sai sót ảnh hưởng đến họ. Cách nói và thời điểm nên bàn với cấp trên, và nếu cần, báo cho đơn vị bảo hiểm trách nhiệm nghề nghiệp theo hợp đồng bảo hiểm.
Rút bài học thành quy trình. Sau khi khắc phục, viết lại nguyên nhân và thêm một bước kiểm vào quy trình làm việc. Mỗi sai sót nên để lại một danh mục kiểm tra tốt hơn chứ không chỉ một nỗi ám ảnh.
Áp lực thay đổi theo giai đoạn nghề
Áp lực không biến mất khi có kinh nghiệm, nhưng đổi dạng. Biết trước giai đoạn sắp tới sẽ nặng ở đâu giúp bạn chuẩn bị:
| Giai đoạn | Áp lực chính | Điều giúp nhiều nhất |
|---|---|---|
| Tập sự | Sợ sai, chưa biết việc, lo kỳ kiểm tra kết quả tập sự | Hỏi nhiều, ghi chép, có người hướng dẫn chịu dạy |
| Một đến ba năm đầu có thẻ | Khối lượng việc lớn, chưa quen tự quyết, chưa có khách hàng riêng | Hệ thống quản lý thời hạn, một người đi trước để hỏi |
| Luật sư có kinh nghiệm, dẫn nhóm | Chịu trách nhiệm cho việc của người khác, kẹp giữa khách hàng và cấp trên | Kỹ năng giao việc, rà soát và nói không đúng lúc |
| Thành viên, chủ văn phòng | Tiền, con người, rủi ro của cả tổ chức, cô đơn khi ra quyết định | Thoả thuận rõ với cộng sự, mạng lưới đồng nghiệp ngoài tổ chức |
Nhiều người nghĩ rằng chỉ cần qua được vài năm đầu là nhẹ. Thực tế áp lực ở giai đoạn sau ít về kỹ thuật hơn nhưng nặng về trách nhiệm hơn. Thói quen tốt xây từ những năm đầu, như ghi chép, nhờ người kiểm tra, nghỉ ngơi có kế hoạch, sẽ đi theo bạn sang các giai đoạn đó.
Tổ chức hành nghề có thể làm gì
Áp lực của luật sư không chỉ là chuyện cá nhân. Cách tổ chức hành nghề phân công việc, đặt chỉ tiêu và đối xử với sai sót ảnh hưởng rất lớn đến việc luật sư trẻ ở lại hay rời nghề. Một nơi mà người mới không dám báo sai sót vì sợ bị trách mắng công khai sẽ có nhiều sai sót bị giấu hơn, và rủi ro cho khách hàng cao hơn.
Những việc tổ chức có thể làm không tốn kém: phân công có tính đến khối lượng hiện có của từng người, có người rà soát thứ hai cho các thời hạn tố tụng quan trọng, khuyến khích báo sai sót sớm, có buổi trao đổi sau những vụ việc nặng nề về cảm xúc, tôn trọng thời gian nghỉ đã đăng ký.
Khi chọn nơi làm việc, bạn có thể hỏi những câu về cách tổ chức xử lý khi một luật sư quá tải hay mắc lỗi. Câu trả lời cho biết nhiều về môi trường bạn sắp bước vào, có khi còn nhiều hơn lời giới thiệu về các vụ việc lớn mà nơi đó từng làm.
Đi đường dài: những thói quen nhiều luật sư giữ
Những luật sư làm nghề vài chục năm vẫn yêu nghề thường có vài điểm chung. Họ chọn được mảng hợp với mình và nói không với những việc ngoài sức. Họ có ít nhất một người đồng nghiệp để chia sẻ thật lòng. Họ giữ thời gian cho gia đình và sức khoẻ như giữ một thời hạn tố tụng, không phải phần dư sau khi đã làm hết việc.
Họ cũng chấp nhận rằng không thể thắng mọi vụ việc. Luật sư làm hết sức trong khuôn khổ pháp luật, còn kết quả do chứng cứ, pháp luật và quyết định của cơ quan có thẩm quyền. Hiểu điều này giúp họ không gánh trách nhiệm cho những thứ ngoài tầm tay, mà vẫn chịu trách nhiệm trọn vẹn cho phần việc của mình.
Nếu bạn đang ở những năm đầu và thấy áp lực quá sức, hãy nhớ rằng nghề luật rộng: đổi mảng, đổi nơi làm, chuyển sang pháp chế, giảng dạy hay cơ quan nhà nước đều là những lựa chọn chính đáng. Rời một vị trí không phù hợp sớm thường tốt hơn kiệt sức nhiều năm rồi rời hẳn ngành.
Câu hỏi thường gặp
Luật sư có phải làm việc cuối tuần thường xuyên không?
Tuỳ mảng và tuỳ tổ chức. Luật sư tố tụng đôi khi phải chuẩn bị hồ sơ vào cuối tuần trước phiên toà; luật sư tư vấn giao dịch có giai đoạn làm liên tục trước hạn ký. Nhưng làm cuối tuần thường xuyên kéo dài nhiều tháng là dấu hiệu nên xem lại khối lượng việc hoặc cách tổ chức công việc.
Người mới nên làm gì khi được giao quá nhiều việc?
Hãy báo sớm cho người giao việc, kèm danh sách việc đang có và thời hạn của từng việc, đề nghị họ giúp sắp xếp thứ tự ưu tiên. Im lặng nhận hết rồi trễ hạn gây hậu quả tệ hơn nhiều so với việc nói thật về khả năng của mình ngay từ đầu.
Áp lực ở luật sư tranh tụng và luật sư tư vấn khác nhau thế nào?
Luật sư tranh tụng chịu áp lực từ đối đầu trực tiếp, thời hạn tố tụng và cảm xúc của khách hàng cá nhân. Luật sư tư vấn chịu áp lực từ khối lượng văn bản, yêu cầu chính xác và giờ làm dồn trước hạn giao dịch. Biết mình chịu loại nào tốt hơn giúp chọn hướng phù hợp.
Có nên nói với cấp trên rằng mình đang quá tải không?
Nên, và nói sớm. Cấp trên có trách nhiệm phân công việc hợp lý và thường muốn biết trước khi có sai sót. Hãy nói cụ thể về khối lượng và thời hạn, đề xuất cách điều chỉnh, thay vì chỉ nói chung chung là mình mệt.
Khi nào nên tìm đến chuyên gia tâm lý?
Khi những dấu hiệu như mất ngủ, mất tập trung, mất hứng thú, cáu gắt kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng đến công việc, quan hệ, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Tìm hỗ trợ không phải là dấu hiệu yếu kém, mà là cách giữ năng lực làm nghề lâu dài.