Khoá luận tốt nghiệp ngành luật là công trình nghiên cứu đầu tiên của nhiều sinh viên, thường đi theo cấu trúc quen thuộc: phần mở đầu, một chương lý luận, một chương về quy định hiện hành và thực tiễn áp dụng, một chương kiến nghị hoàn thiện pháp luật và nâng cao hiệu quả thực hiện. Khoá luận tốt khác khoá luận trung bình ở ba điểm: đề tài đủ hẹp, có tư liệu thực tiễn thật (bản án, quyết định, số liệu công bố chính thức), và kiến nghị bám sát vấn đề đã phân tích.
Ở nhiều cơ sở đào tạo, không phải sinh viên nào cũng viết khoá luận; điều kiện được viết và hình thức thay thế (học thêm học phần, thi tốt nghiệp) do quy chế từng trường quy định. Bài này dành cho người đã được giao viết, đi theo đúng trình tự: chọn đề tài, viết đề cương, tìm tư liệu, viết từng chương, làm việc với người hướng dẫn và chuẩn bị bảo vệ.
Chọn đề tài: hẹp, có tư liệu, có vấn đề
Lỗi phổ biến nhất là chọn đề tài quá rộng, ví dụ "Hợp đồng dân sự theo pháp luật Việt Nam". Đề tài như vậy đủ cho cả một cuốn giáo trình, và trong vài chục trang khoá luận, bạn chỉ có thể tóm tắt lại những gì sách đã viết. Đề tài tốt thường hẹp lại theo một hoặc hai chiều: một chế định cụ thể, một loại chủ thể, một loại tranh chấp, một giai đoạn tố tụng, một địa bàn. Ví dụ "Hậu quả pháp lý của hợp đồng mua bán nhà ở vô hiệu do vi phạm hình thức" hẹp hơn nhiều và có vấn đề để bàn.
Tiêu chí thứ hai là có tư liệu. Trước khi chốt đề tài, hãy thử tìm xem có đủ bản án đã công bố, bài nghiên cứu trên tạp chí chuyên ngành, báo cáo tổng kết công khai liên quan hay không. Một đề tài hay mà không có tư liệu thực tiễn sẽ làm chương hai trở nên trống rỗng.
Tiêu chí thứ ba là có vấn đề. Vấn đề có thể là quy định chưa rõ dẫn đến áp dụng không thống nhất, quy định mới chưa có hướng dẫn, hoặc khoảng trống pháp luật trước một hiện tượng mới. Nếu bạn không thể viết ra một câu hỏi nghiên cứu cụ thể cho đề tài, đề tài đó có lẽ chưa đủ "vấn đề". Luật mới vừa có hiệu lực là vùng đề tài giàu vấn đề, nhưng tư liệu thực tiễn còn ít, nên cân nhắc kỹ.
Cấu trúc thường gặp của một khoá luận luật
Cấu trúc cụ thể do hướng dẫn của từng khoa quy định. Bảng dưới mô tả khung phổ biến để bạn hình dung khối lượng và nội dung từng phần.
| Phần | Nội dung chính | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Mở đầu | Tính cấp thiết, tình hình nghiên cứu, mục tiêu và nhiệm vụ, đối tượng và phạm vi, phương pháp, kết cấu | Tình hình nghiên cứu chỉ liệt kê tên công trình mà không chỉ ra khoảng trống |
| Chương 1: lý luận | Khái niệm, đặc điểm, ý nghĩa, nội dung điều chỉnh, kinh nghiệm nước ngoài nếu có | Chép lại giáo trình, dài quá mức so với hai chương sau |
| Chương 2: thực trạng | Quy định hiện hành và thực tiễn áp dụng, phân tích bản án, chỉ ra bất cập kèm nguyên nhân | Chỉ chép lại điều luật, không có vụ việc, không phân tích |
| Chương 3: kiến nghị | Kiến nghị hoàn thiện quy định và giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện | Kiến nghị chung chung, không gắn với bất cập đã nêu ở chương 2 |
| Kết luận và tài liệu tham khảo | Tóm tắt kết quả, danh mục tài liệu theo quy định trình bày của khoa | Danh mục thiếu năm, thiếu nguồn, trích dẫn không thống nhất |
Một cách kiểm tra nhanh tính liền mạch: mỗi bất cập ở chương hai nên có ít nhất một kiến nghị tương ứng ở chương ba, và mỗi kiến nghị ở chương ba nên trỏ được về một bất cập cụ thể. Nếu có kiến nghị "từ trên trời rơi xuống", hãy bỏ nó hoặc bổ sung phân tích.
Viết đề cương trong hai tuần
Đề cương là bản thiết kế. Một đề cương kỹ giúp bạn viết nhanh hơn và giảm số lần phải sửa lớn.
- Viết câu hỏi nghiên cứu trong một câu, ví dụ "Quy định về… đang được toà án áp dụng thế nào và có những điểm nào chưa thống nhất?".
- Liệt kê các văn bản pháp luật điều chỉnh, ghi rõ tình trạng hiệu lực và ngày bạn kiểm tra.
- Tìm và đọc lướt các công trình đã có về đề tài, ghi lại mỗi công trình đã làm gì và còn để lại vấn đề gì.
- Phác mục lục chi tiết đến cấp tiểu mục, mỗi tiểu mục viết một hai câu về nội dung sẽ trình bày.
- Ghi dự kiến tư liệu thực tiễn cho chương hai: loại bản án, số lượng định đọc, nguồn tìm.
- Gửi đề cương cho người hướng dẫn kèm câu hỏi cụ thể về những chỗ bạn còn phân vân.
Đề cương được duyệt không có nghĩa là không đổi được. Trong quá trình viết, nếu tư liệu cho thấy vấn đề nằm ở chỗ khác, hãy trao đổi với người hướng dẫn để điều chỉnh, thay vì cố viết đúng đề cương cũ.
Dùng bản án làm tư liệu cho chương hai
Tìm từ nguồn công bố chính thức. Toà án nhân dân tối cao có trang công bố bản án, quyết định. Bản án lấy từ nguồn không chính thức cần kiểm tra lại, và tuyệt đối không dùng tài liệu có được do vi phạm quy định về bảo mật.
Đọc theo câu hỏi nghiên cứu. Không cần tóm tắt toàn bộ bản án. Chỉ trích phần liên quan: tình tiết, vấn đề pháp lý, lập luận của toà, kết quả.
So sánh nhiều bản án cùng loại. Một bản án chỉ là một ví dụ. Vài bản án cùng loại với cách giải quyết khác nhau mới cho thấy sự thiếu thống nhất trong áp dụng, thứ làm nên giá trị của chương hai.
Ghi nguồn đầy đủ. Số bản án, ngày tuyên, toà án ban hành. Thông tin cá nhân của đương sự không cần nhắc trong khoá luận.
Giữ thái độ khách quan. Phân tích lập luận của toà, chỉ ra chỗ chưa thống nhất với quy định hoặc với bản án khác, nhưng tránh lời lẽ phán xét. Án lệ thì đọc theo đúng cách đọc án lệ, có phân biệt với bản án thông thường.
Viết chương thực trạng: từ điều luật đến bất cập
Chương thực trạng là phần thể hiện rõ nhất công sức của người viết, cũng là phần hội đồng đọc kỹ nhất. Cách viết chắc tay là đi theo từng vấn đề nhỏ chứ không theo thứ tự điều luật. Mỗi vấn đề gồm ba lớp: quy định hiện hành nói gì, thực tiễn áp dụng ra sao (bản án, quyết định, số liệu công bố), và bất cập nằm ở đâu, do quy định chưa rõ, do hướng dẫn chưa có hay do người áp dụng hiểu khác nhau.
Phân biệt hai loại nguyên nhân giúp chương ba có kiến nghị đúng chỗ. Bất cập do quy định thì kiến nghị sửa văn bản; bất cập do áp dụng thì kiến nghị hướng dẫn thống nhất, tập huấn, công bố thêm án lệ hoặc giải đáp nghiệp vụ. Nhiều khoá luận gộp hai loại làm một, rồi kiến nghị sửa luật cho cả những chỗ luật không có vấn đề.
Khi viết, dùng ví dụ giả định để minh hoạ cách hiểu khác nhau của một quy định, nhưng phần chứng minh phải dựa trên tư liệu thật có nguồn. Nếu số bản án tìm được ít, hãy nói rõ giới hạn đó thay vì khái quát quá mức từ một hai vụ việc.
Làm việc với người hướng dẫn
Người hướng dẫn hướng dẫn nhiều sinh viên cùng lúc, nên cách bạn làm việc ảnh hưởng nhiều đến chất lượng góp ý nhận được. Nguyên tắc đầu tiên là gửi bản thảo theo từng phần, đúng hạn đã hẹn, kèm một vài câu hỏi cụ thể, thay vì gửi cả khoá luận vào tuần cuối và hỏi "thầy cô xem giúp em".
Khi nhận góp ý, hãy ghi lại từng ý và cách bạn đã xử lý. Có những góp ý bạn chưa đồng ý; khi đó trao đổi lại kèm lý do, đừng im lặng bỏ qua. Lần gửi sau, kèm bảng "góp ý – đã sửa thế nào" giúp người hướng dẫn đỡ mất thời gian đọc lại từ đầu.
Liêm chính học thuật là phần không thể thương lượng. Mọi đoạn lấy ý của người khác phải trích dẫn; đoạn chép nguyên văn phải để trong ngoặc kép và ghi nguồn. Nhiều trường kiểm tra trùng lặp bằng phần mềm. Nếu dùng công cụ hỗ trợ viết, hãy theo đúng quy định của trường và tự kiểm chứng mọi căn cứ, vì một điều luật hay một bản án bị dẫn sai trong khoá luận là lỗi nghiêm trọng.
Chuẩn bị buổi bảo vệ
Buổi bảo vệ thường gồm phần trình bày ngắn và phần trả lời câu hỏi của hội đồng. Hình thức cụ thể theo quy định của khoa.
- Chuẩn bị bài trình bày khoảng mười đến mười lăm phút, tập trung vào câu hỏi nghiên cứu, những bất cập chính đã phát hiện và các kiến nghị, không kể lại toàn bộ chương một.
- Slide nếu có thì ít chữ, mỗi slide một ý; phần chi tiết để trong khoá luận.
- Đọc lại nhận xét của người phản biện nếu được gửi trước và chuẩn bị câu trả lời cho từng ý.
- Dự đoán câu hỏi: vì sao chọn phạm vi này, kiến nghị này có khả thi không, bản án này có đại diện không, quy định mới có làm thay đổi kết luận không.
- Kiểm tra lại toàn bộ văn bản được dẫn trong khoá luận còn hiệu lực tới ngày bảo vệ hay không; nếu vừa có thay đổi, chủ động nêu trong phần trình bày.
- Tập trình bày thành tiếng, đúng thời gian, trước bạn bè hoặc người thân.
Trong phần hỏi đáp, ghi lại câu hỏi trước khi trả lời, trả lời ngắn và thẳng, thừa nhận hạn chế khi có. Hội đồng thường đánh giá cao người hiểu rõ giới hạn của công trình mình hơn người khẳng định công trình không có thiếu sót.
Câu hỏi thường gặp
Khoá luận ngành luật thường dài bao nhiêu trang?
Độ dài do quy định của từng khoa, thường được ghi trong hướng dẫn trình bày khoá luận. Thay vì nhắm số trang, hãy tập trung vào việc trả lời trọn câu hỏi nghiên cứu. Khoá luận vượt quá giới hạn có thể bị yêu cầu cắt bớt, còn khoá luận quá ngắn thường là dấu hiệu chương hai thiếu phân tích thực tiễn.
Có nên chọn đề tài về luật vừa mới có hiệu lực không?
Có thể, vì đây là vùng có nhiều vấn đề mới. Hạn chế là tư liệu thực tiễn còn ít, văn bản hướng dẫn có thể chưa đầy đủ. Nếu chọn, hãy thu hẹp phạm vi và trao đổi trước với người hướng dẫn về nguồn tư liệu, có thể kết hợp so sánh quy định cũ và mới để có đủ nội dung phân tích.
Chương lý luận có cần phần pháp luật nước ngoài không?
Không bắt buộc, tuỳ đề tài và yêu cầu của khoa. Phần này có giá trị khi nó giúp làm rõ một lựa chọn chính sách hoặc gợi ý kiến nghị ở chương ba. Nếu chỉ liệt kê quy định của vài nước mà không dùng đến về sau, phần này nên được rút gọn hoặc bỏ.
Kiến nghị hoàn thiện pháp luật như thế nào thì được coi là tốt?
Kiến nghị tốt chỉ rõ cần sửa quy định nào, sửa theo hướng nào, vì sao, và gắn với bất cập đã phân tích. Có thể đề xuất câu chữ cụ thể cho điều khoản. Kiến nghị kiểu "cần hoàn thiện pháp luật" hay "tăng cường tuyên truyền" mà không nói làm gì cụ thể thường bị hội đồng nhận xét là chung chung.
Làm sao tránh bị đánh giá trùng lặp nội dung?
Viết bằng lời của mình, trích dẫn đầy đủ khi dùng ý của người khác, đặt trích nguyên văn trong ngoặc kép. Phần lý luận dễ trùng nhất vì nhiều công trình viết về cùng khái niệm, nên hãy tổng hợp, so sánh các quan điểm thay vì chép một nguồn. Kiểm tra theo công cụ và quy định mà trường bạn áp dụng trước khi nộp.
Đã đi làm thực tập có dùng hồ sơ ở nơi thực tập làm tư liệu được không?
Chỉ khi được nơi thực tập cho phép rõ ràng và phải bảo đảm bí mật thông tin khách hàng, đương sự. Thông thường nên ẩn danh hoàn toàn và chỉ dùng ở mức khái quát. Bản án đã công bố công khai là nguồn an toàn hơn. Khi phân vân, hãy hỏi người hướng dẫn và người phụ trách ở nơi thực tập.