Học luật theo chế định nghĩa là chia một môn học thành các nhóm quy phạm cùng điều chỉnh một loại quan hệ xã hội, như chế định hợp đồng, chế định thừa kế, chế định trách nhiệm bồi thường thiệt hại ngoài hợp đồng, rồi học từng nhóm theo một khung cố định: khái niệm, chủ thể, điều kiện, nội dung quyền và nghĩa vụ, hệ quả, ngoại lệ. Khi mọi chế định được học theo cùng khung, bạn so sánh được chúng với nhau và nhìn ra hệ thống của cả môn.
Bài này giải thích chế định là gì ở mức đủ dùng cho việc học, cách lập sơ đồ hệ thống một môn trên một trang, khung sáu ô để học từng chế định, và cách biến sơ đồ đó thành công cụ ôn thi và giải tình huống. Ví dụ chủ yếu lấy từ luật dân sự vì cấu trúc của nó rõ và quen thuộc với sinh viên năm hai.
Chế định là gì và vì sao nên học theo chế định
Trong lý luận pháp luật, hệ thống pháp luật được chia thành ngành luật, trong mỗi ngành có các chế định, trong mỗi chế định có các quy phạm. Chế định pháp luật là một nhóm quy phạm có liên hệ chặt chẽ, cùng điều chỉnh một nhóm quan hệ xã hội cùng loại. Ví dụ trong luật dân sự có chế định quyền sở hữu, chế định hợp đồng, chế định thừa kế; trong luật hình sự có chế định đồng phạm, chế định hình phạt, chế định miễn trách nhiệm hình sự.
Học theo chế định khác với học theo trang sách. Giáo trình được viết thành chương, mỗi chương có thể gom một hoặc nhiều chế định, lại xen thêm phần lịch sử và quan điểm khoa học. Nếu chỉ đi theo trang sách, bạn dễ nhớ vụn: nhớ đoạn này, quên đoạn kia, không thấy mối nối. Khi bóc ra theo chế định, bạn trả lời được câu hỏi trung tâm của mỗi nhóm quy phạm: nó điều chỉnh quan hệ gì, giữa ai với ai, phát sinh khi nào, chấm dứt khi nào.
Lợi ích lớn nhất xuất hiện khi làm bài tình huống. Một tình huống thực tế hiếm khi chỉ chạm một điều luật; nó thường đi qua hai, ba chế định, ví dụ một hợp đồng mua bán bị tuyên vô hiệu, rồi phát sinh nghĩa vụ hoàn trả, rồi một bên chết và có chuyện thừa kế nghĩa vụ. Người học theo chế định nhận ra ngay tình huống đang đi qua những "trạm" nào; người học theo trang sách thường chỉ thấy trạm đầu tiên.
Lập sơ đồ hệ thống một môn trên một trang
Sơ đồ hệ thống là bức tranh tổng thể, khác với ghi chép chi tiết. Nó nên vừa một trang giấy khổ lớn để bạn nhìn được cả môn trong một lần.
- Lấy mục lục của văn bản luật chính và mục lục giáo trình, đặt cạnh nhau.
- Viết tên môn ở giữa hoặc ở đầu trang, chia thành các phần lớn theo cấu trúc văn bản luật (ví dụ quy định chung, tài sản và quyền sở hữu, nghĩa vụ và hợp đồng, thừa kế…).
- Trong mỗi phần, liệt kê các chế định, mỗi chế định một ô nhỏ chỉ ghi tên và khoảng số điều.
- Vẽ đường nối giữa các chế định có quan hệ dùng chung khái niệm, ví dụ năng lực hành vi dân sự nối với giao dịch dân sự, giao dịch dân sự nối với hợp đồng.
- Ghi ký hiệu nhỏ ở các chế định giảng viên nhấn mạnh hoặc hay xuất hiện trong đề cương ôn tập.
- Để trống một góc trang cho "những khái niệm dùng chung", nơi bạn ghi các khái niệm xuất hiện ở nhiều chế định như thời hạn, thời hiệu, lỗi, thiệt hại.
- Dán sơ đồ ở chỗ dễ nhìn và bổ sung dần trong suốt học kỳ, không vẽ lại từ đầu mỗi lần.
Sơ đồ ban đầu sẽ thô và có thể sai vài chỗ, điều đó bình thường. Giá trị của sơ đồ nằm ở việc bạn liên tục sửa nó khi hiểu thêm; đến cuối học kỳ, bản sơ đồ đã sửa nhiều lần chính là bản tóm tắt tốt nhất của môn học.
Khung sáu ô để học từng chế định
Mỗi chế định nên được học theo cùng một khung. Bảng dưới minh hoạ với chế định thừa kế theo di chúc trong Bộ luật Dân sự 2015, ở mức ý chính để thấy cách điền.
| Ô | Câu hỏi cần trả lời | Ví dụ với thừa kế theo di chúc |
|---|---|---|
| Khái niệm | Chế định này điều chỉnh quan hệ gì? | Việc chuyển tài sản của người chết cho người khác theo ý chí thể hiện trong di chúc |
| Chủ thể | Ai tham gia, ai có quyền, ai có nghĩa vụ? | Người lập di chúc, người thừa kế theo di chúc, người làm chứng, người quản lý di sản |
| Điều kiện | Khi nào quan hệ phát sinh hoặc có hiệu lực? | Di chúc hợp pháp về người lập, ý chí, nội dung và hình thức; người lập di chúc đã chết |
| Nội dung | Các quyền và nghĩa vụ chính là gì? | Quyền chỉ định người thừa kế, truất quyền, phân định phần di sản, giao nghĩa vụ |
| Hệ quả | Điều gì xảy ra khi điều kiện thoả hoặc bị vi phạm? | Di sản chia theo di chúc; phần di chúc không hợp pháp thì phần đó chia theo pháp luật |
| Ngoại lệ | Những trường hợp nào không áp dụng quy tắc chung? | Người thừa kế không phụ thuộc vào nội dung di chúc; trường hợp di chúc miệng |
Ô "ngoại lệ" là ô bị bỏ trống nhiều nhất trong vở của sinh viên, trong khi đề thi lại hay khai thác nó nhất. Nếu một chế định bạn chưa điền được ô ngoại lệ, đó là dấu hiệu cần quay lại đọc kỹ văn bản.
So sánh chéo các chế định: cách học tiết kiệm nhất
So sánh những chế định trông giống nhau. Thừa kế theo di chúc và thừa kế theo pháp luật; trách nhiệm bồi thường trong hợp đồng và ngoài hợp đồng; thời hạn và thời hiệu. Lập bảng hai cột với cùng các dòng, bạn sẽ thấy ngay điểm khác biệt mà đề thi hay hỏi.
So sánh cùng một khái niệm ở hai ngành luật. Lỗi trong luật dân sự và lỗi trong luật hình sự; năng lực hành vi trong luật dân sự và năng lực trách nhiệm hình sự. Cùng một từ nhưng điều kiện và hệ quả có thể rất khác.
So sánh quy tắc chung với quy tắc đặc thù. Quy định chung về hợp đồng trong Bộ luật Dân sự và quy định riêng trong luật thương mại hay luật chuyên ngành. Biết khi nào luật chuyên ngành được ưu tiên áp dụng là một kỹ năng thật sự của người làm luật.
So sánh văn bản cũ và mới. Khi một chế định vừa được sửa, lập bảng "trước đây – nay" giúp bạn nhớ cả hai, vì tình huống thực tế xảy ra trước ngày luật mới có hiệu lực vẫn có thể phải áp dụng quy định cũ.
Từ sơ đồ đến bài tình huống: ví dụ giả định
Ví dụ giả định: anh A mười bảy tuổi bán chiếc xe máy đứng tên mình cho ông B mà không có sự đồng ý của cha mẹ. Một năm sau anh A chết vì tai nạn. Cha mẹ anh A muốn đòi lại xe. Người học theo trang sách sẽ chỉ nhớ đến một điều về người chưa thành niên. Người có sơ đồ hệ thống sẽ thấy tình huống đi qua ít nhất ba ô: năng lực hành vi dân sự của người chưa thành niên với tài sản phải đăng ký, giao dịch dân sự vô hiệu và hậu quả hoàn trả, rồi người thừa kế của anh A thực hiện quyền yêu cầu và nghĩa vụ hoàn trả thay anh A.
Với mỗi ô, bạn dùng khung sáu ô đã học để kiểm tra: giao dịch có thuộc loại người từ đủ mười lăm đến chưa đủ mười tám tuổi phải được người đại diện đồng ý không; nếu vô hiệu thì ai có quyền yêu cầu, thời hiệu bao lâu; khi anh A chết thì quyền và nghĩa vụ này chuyển cho ai. Mỗi câu trả lời phải dựa trên điều luật cụ thể mà bạn tra từ văn bản.
Điều quan trọng trong ví dụ là cách đi qua các ô theo thứ tự logic, không phải kết luận cuối. Giám khảo chấm phần lập luận nhiều hơn phần kết luận. Một bài đi đủ các ô, mỗi ô có căn cứ, dù kết luận còn tranh cãi, thường được đánh giá cao hơn một bài chỉ có kết luận đúng mà không có đường đi.
Lỗi hay gặp khi học theo chế định
Học theo chế định hiệu quả, nhưng có vài cách làm khiến nó mất tác dụng.
- Chia chế định quá nhỏ. Mỗi điều luật thành một ô thì sơ đồ trở thành mục lục, không còn tính hệ thống. Chế định nên đủ lớn để chứa một loại quan hệ hoàn chỉnh.
- Chỉ vẽ sơ đồ mà không điền khung. Sơ đồ cho bạn bức tranh, khung sáu ô cho bạn nội dung. Thiếu một trong hai thì hoặc mất tổng thể, hoặc mất chi tiết.
- Không ghi căn cứ. Mỗi ô nên có số điều hoặc tên văn bản. Đến lúc làm bài, ý đúng mà không có căn cứ sẽ bị trừ điểm.
- Chép sơ đồ của người khác. Sơ đồ của bạn cùng lớp có thể đẹp hơn, nhưng giá trị nằm ở quá trình tự dựng. Dùng sơ đồ của người khác để đối chiếu thì tốt, để thay thì không.
- Quên cập nhật khi luật đổi. Sơ đồ dựng theo văn bản cũ sẽ dẫn bạn sai nếu không đánh dấu những chỗ đã sửa.
- Chỉ dùng sơ đồ cho môn dân sự. Các môn hình sự, hành chính, lao động, thương mại đều chia được thành chế định; áp dụng cùng phương pháp giúp bạn so sánh liên môn.
Một mẹo nhỏ: dùng cùng một khổ giấy, cùng một cách bố trí cho sơ đồ của mọi môn. Đến năm ba, năm tư, đặt các sơ đồ cạnh nhau bạn sẽ thấy những đường nối giữa các ngành luật mà khi học riêng từng môn không nhận ra.
Dùng sơ đồ trong những tuần ôn thi
Bốn tuần trước kỳ thi, sơ đồ hệ thống trở thành tấm bản đồ để chia lịch ôn. Đánh dấu các chế định bạn đã chắc, các chế định còn mơ hồ và các chế định chưa học kỹ. Phần lớn thời gian nên dành cho nhóm thứ hai, vì đó là chỗ một chút công sức cho kết quả rõ nhất.
Mỗi buổi ôn, chọn một chế định, che các ô trong khung sáu ô và tự điền lại từ trí nhớ, sau đó mở văn bản để kiểm tra. Cuối buổi, viết một câu nhận định hoặc một tình huống ngắn liên quan đến chế định đó và tự giải. Cách ôn này buộc bạn nhớ chủ động thay vì đọc lại thụ động, vốn tạo cảm giác quen thuộc nhưng không giúp nhớ lâu.
Tuần cuối, quay lại sơ đồ một trang và tự trình bày toàn bộ môn học trong khoảng mười lăm phút, đi từ phần này sang phần khác theo đường nối. Nếu trình bày được trôi chảy, bạn đã nắm được hệ thống. Chỗ nào bị ngắt là chỗ cần xem lại lần cuối.
Câu hỏi thường gặp
Chế định khác ngành luật và quy phạm pháp luật như thế nào?
Quy phạm là quy tắc xử sự cụ thể, thường tương ứng với một điều hoặc một khoản. Chế định là nhóm quy phạm cùng điều chỉnh một loại quan hệ, ví dụ chế định thừa kế. Ngành luật là tập hợp nhiều chế định điều chỉnh một lĩnh vực quan hệ xã hội rộng, ví dụ ngành luật dân sự. Ba khái niệm này là ba tầng của hệ thống pháp luật.
Có cần vẽ sơ đồ bằng phần mềm không?
Không bắt buộc. Vẽ tay trên giấy khổ lớn giúp bạn nhớ tốt hơn và dễ sửa trong quá trình học. Phần mềm vẽ sơ đồ tiện khi bạn muốn sắp xếp lại nhiều lần hoặc chia sẻ với nhóm. Điều quan trọng là nội dung và các đường nối, không phải hình thức đẹp.
Một môn học thường có bao nhiêu chế định?
Tuỳ môn và cách chia. Một môn dân sự lớn có thể có vài chục chế định, một môn chuyên ngành hẹp có thể chỉ khoảng mười. Không cần chia đúng như một cuốn sách nào đó; miễn mỗi chế định của bạn chứa trọn một loại quan hệ và có đủ khung sáu ô là dùng được.
Học theo chế định có giúp thi trắc nghiệm không?
Có. Câu hỏi trắc nghiệm môn luật thường kiểm tra điều kiện, ngoại lệ và sự khác nhau giữa các chế định gần nhau. Người đã học theo khung và so sánh chéo sẽ loại phương án sai nhanh hơn, vì họ nhận ra phương án nào đang lấy quy tắc của chế định này gán cho chế định khác.
Nên bắt đầu lập sơ đồ từ tuần mấy của học kỳ?
Nên phác bản đầu ngay tuần thứ nhất, dựa trên mục lục văn bản và đề cương, dù còn rất thô. Sau mỗi tuần học, bổ sung các ô và đường nối. Bắt đầu sơ đồ vào cuối học kỳ vẫn có ích nhưng mất đi phần giá trị lớn nhất là giúp bạn định hướng trong suốt quá trình học.