Khi một vụ việc có yếu tố nước ngoài, người làm luật phải trả lời thêm bốn câu trước khi đi vào nội dung: luật nước nào áp dụng, cơ quan nước nào có thẩm quyền giải quyết, kết quả có được công nhận và thi hành ở nơi cần không, và giấy tờ nước ngoài phải xử lý ra sao để dùng được. Bỏ qua bốn câu này là lỗi hay gặp nhất của người quen làm việc thuần trong nước.
Những vụ việc như vậy không còn là việc riêng của công ty luật lớn. Một gia đình có người thân ở nước ngoài chia thừa kế, một hộ kinh doanh bán hàng cho khách nước ngoài, một doanh nghiệp nhỏ thuê chuyên gia nước ngoài đều có thể mang tới văn phòng của bạn. Bài này nêu các năng lực nên rèn, ở mức nguyên lý, để bạn nhận ra vấn đề và biết khi nào cần đi sâu hay nhờ người chuyên hơn.
Nhận ra yếu tố nước ngoài ngay từ buổi gặp đầu
Bộ luật Dân sự 2015 có một phần riêng về pháp luật áp dụng đối với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài, nêu các trường hợp được coi là có yếu tố nước ngoài, như có bên là cá nhân, pháp nhân nước ngoài, hoặc việc xác lập, thực hiện, đối tượng của quan hệ ở nước ngoài. Người làm luật nên đọc kỹ phần này vì nó là cửa vào của mọi câu hỏi tiếp theo.
Trong thực tế, yếu tố nước ngoài hay ẩn trong những chi tiết khách hàng không nghĩ là quan trọng: một người thừa kế đang định cư ở nước khác, tài sản là tài khoản ở ngân hàng nước ngoài, hợp đồng ký qua thư điện tử với công ty có trụ sở ở nước khác, đứa trẻ mang hai quốc tịch. Vì vậy, buổi gặp đầu nên có vài câu hỏi cố định: các bên mang quốc tịch nào, đang cư trú ở đâu, tài sản nằm ở đâu, giao dịch được ký và thực hiện ở đâu.
Một khi đã phát hiện yếu tố nước ngoài, cần nói ngay với khách hàng rằng thời gian và chi phí có thể khác với vụ việc thông thường, vì những bước như tống đạt ra nước ngoài hay xác minh giấy tờ thường mất nhiều thời gian hơn. Nói sớm giúp khách hàng chuẩn bị tâm lý và tránh mất niềm tin về sau.
Bốn câu hỏi phải trả lời trước nội dung
Luật nước nào áp dụng. Có thể do các bên chọn trong hợp đồng, do điều ước quốc tế quy định, hoặc xác định theo quy tắc xung đột của luật Việt Nam. Một số vấn đề như quyền đối với bất động sản thường gắn với luật nơi có tài sản. Người làm luật cần trình bày được căn cứ chọn luật, không mặc định luật Việt Nam.
Ai có thẩm quyền giải quyết. Toà án Việt Nam, toà án nước ngoài hay trọng tài. Bộ luật Tố tụng dân sự có quy định riêng về thẩm quyền của toà án Việt Nam đối với vụ việc có yếu tố nước ngoài, và về các trường hợp thuộc thẩm quyền riêng biệt.
Kết quả có thi hành được ở nơi cần không. Bản án của toà án nước ngoài muốn thi hành ở Việt Nam phải được toà án Việt Nam công nhận; điều ngược lại cũng phụ thuộc luật của nước kia. Một chiến thắng không thi hành được ở nơi có tài sản thì giá trị thực tế rất hạn chế.
Giấy tờ dùng được không. Giấy tờ do cơ quan nước ngoài cấp thường phải hợp pháp hoá lãnh sự và dịch, chứng thực bản dịch trước khi dùng ở Việt Nam, trừ trường hợp được miễn theo điều ước quốc tế hoặc quy định hiện hành. Kiểm tra sớm giúp tránh hồ sơ bị trả lại.
Tống đạt và thu thập chứng cứ ở nước ngoài: tính thời gian cho đúng
Trong vụ việc tại toà án Việt Nam mà có đương sự ở nước ngoài, việc gửi văn bản tố tụng cho họ không đơn giản như gửi trong nước. Bộ luật Tố tụng dân sự và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên quy định những phương thức tống đạt khác nhau, như qua kênh tương trợ tư pháp, qua đường ngoại giao, hoặc qua dịch vụ bưu chính khi pháp luật nước đó không phản đối. Mỗi kênh có thời gian và yêu cầu giấy tờ riêng.
Thu thập chứng cứ ở nước ngoài cũng vậy. Một xác nhận của ngân hàng nước ngoài, một bản sao đăng ký kinh doanh của công ty nước ngoài, một lời khai của người làm chứng ở nước khác đều có thể phải đi qua nhiều bước: đề nghị, chuyển giao giữa các cơ quan, dịch, hợp pháp hoá. Người làm luật cần tính các bước này vào kế hoạch từ đầu, thay vì chờ toà yêu cầu rồi mới làm.
Bài học thực tế từ người trong nghề là luôn giải thích cho khách hàng rằng thời gian giải quyết phụ thuộc nhiều vào khâu ở nước ngoài, nằm ngoài khả năng kiểm soát của luật sư và toà án Việt Nam. Ghi rõ điều này trong thư tư vấn giúp tránh hiểu lầm khi vụ việc kéo dài.
Hợp đồng song ngữ: những điều khoản cần đọc chậm
Hợp đồng có đối tác nước ngoài thường được lập bằng hai ngôn ngữ. Bảng dưới liệt kê những điều khoản người làm luật nên đọc chậm nhất, và câu hỏi nên đặt ra với từng điều khoản.
| Điều khoản | Câu hỏi nên đặt | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|
| Ngôn ngữ ưu tiên | Khi hai bản khác nhau, bản nào được dùng? | Hai bản cùng giá trị mà nội dung lệch nhau |
| Luật áp dụng | Đã chọn luật nước nào, việc chọn có hợp lệ với loại hợp đồng này không? | Bỏ trống hoặc chọn luật mà không bên nào hiểu |
| Giải quyết tranh chấp | Toà án hay trọng tài, ở đâu, theo quy tắc nào? | Điều khoản trọng tài mơ hồ, không rõ trung tâm |
| Bất khả kháng | Sự kiện nào được tính, thông báo trong bao lâu? | Dịch máy móc khái niệm từ hệ thống pháp luật khác |
| Thông báo | Gửi tới địa chỉ nào, bằng hình thức nào, khi nào coi là đã nhận? | Địa chỉ cũ, không cập nhật sau khi đổi trụ sở |
| Thuật ngữ định nghĩa | Thuật ngữ tiếng Việt có đúng nghĩa với thuật ngữ gốc không? | Một từ được dịch thành hai từ khác nhau ở hai chỗ |
Với hợp đồng song ngữ, nên rà riêng bản tiếng Việt như một văn bản độc lập, vì khi có tranh chấp tại Việt Nam, bản tiếng Việt thường là bản cơ quan giải quyết đọc trước tiên.
Phối hợp với luật sư nước ngoài
Nhiều vụ việc cần cả luật sư Việt Nam và luật sư ở nước kia. Phối hợp tốt giúp khách hàng không phải làm trung gian cho hai người làm luật. Một trình tự gợi ý:
- Thống nhất phạm vi: ai trả lời câu hỏi về luật nào, ai chịu trách nhiệm phần nào trong văn bản chung.
- Gửi bản tóm tắt sự kiện chung để hai bên dùng cùng một bộ dữ kiện, tránh mỗi bên hiểu một kiểu.
- Lập danh sách thuật ngữ quan trọng kèm cách hiểu ở từng hệ thống, nhất là những khái niệm chỉ giống tên.
- Đặt lịch trao đổi cố định có tính đến múi giờ; xác nhận lại bằng văn bản sau mỗi lần trao đổi.
- Thống nhất cách trình bày ý kiến cho khách hàng: một văn bản chung hay hai văn bản riêng có tham chiếu chéo.
- Giữ bí mật thông tin khách hàng trong suốt quá trình trao đổi, chỉ chia sẻ phần cần thiết, qua kênh an toàn.
Người làm luật Việt Nam thường là người giải thích bối cảnh trong nước cho luật sư nước ngoài: thủ tục hành chính thực tế, thời gian giải quyết, những điểm văn bản chưa rõ. Làm tốt phần này khiến bạn trở thành đối tác được tin cậy cho những vụ sau.
Những lỗi hay gặp của người mới làm vụ việc có yếu tố nước ngoài
Các lỗi dưới đây được người trong nghề kể đi kể lại, và phần lớn tránh được nếu biết trước:
- Mặc định áp dụng luật Việt Nam mà không kiểm tra điều khoản chọn luật hoặc quy tắc xung đột.
- Hứa với khách hàng thời gian giải quyết như vụ việc trong nước, rồi bị chậm vì tống đạt ra nước ngoài hoặc chờ giấy tờ hợp pháp hoá.
- Dùng bản dịch giấy tờ không đúng yêu cầu của cơ quan tiếp nhận, khiến hồ sơ bị trả.
- Tư vấn về luật nước ngoài dựa trên tìm kiếm trên mạng, không có xác nhận của người hành nghề ở nước đó.
- Không tính tới việc bản án có thi hành được ở nơi có tài sản hay không, chỉ tập trung thắng kiện.
- Gửi thông tin khách hàng qua kênh không an toàn khi trao đổi với đối tác ở nước ngoài.
Một bảng kiểm ngắn gồm bốn câu hỏi ở phần trên, dán ở đầu mỗi hồ sơ có yếu tố nước ngoài, giúp tránh phần lớn các lỗi này.
Rèn năng lực này từ khi còn đi học
Môn tư pháp quốc tế thường bị sinh viên coi là môn khó và xa thực tế. Thật ra đây là môn trả lời trực tiếp bốn câu hỏi của bài này. Học môn đó bằng cách tự đặt các tình huống gần gũi, như người thân ở nước ngoài thừa kế nhà ở Việt Nam, hoặc một cửa hàng bán hàng qua mạng cho khách ở nước khác, sẽ giúp bạn nhớ lâu hơn học thuộc quy tắc.
Ngoài môn học, hãy tập đọc hợp đồng song ngữ thật nếu có cơ hội ở nơi thực tập, đối chiếu từng điều khoản giữa hai bản. Tập viết một bản tóm tắt sự kiện bằng ngoại ngữ cho một vụ việc giả định. Theo dõi các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên trong mảng mình quan tâm, như các hiệp định tương trợ tư pháp, để biết cửa nào đang mở.
Cuối cùng, tập thói quen khiêm tốn với luật nước ngoài. Người làm luật giỏi trong môi trường này không phải người biết luật của mọi nước, mà là người biết rõ mình không biết gì và hỏi đúng người.
Câu hỏi thường gặp
Vụ việc có yếu tố nước ngoài có bắt buộc phải thuê luật sư nước ngoài không?
Không phải lúc nào cũng cần. Nếu chỉ cần xử lý tại Việt Nam theo luật Việt Nam, luật sư Việt Nam có thể đảm nhận. Khi cần ý kiến về luật nước ngoài, thủ tục ở nước ngoài hoặc thi hành ở nước ngoài, nên có người hành nghề ở nước đó tham gia.
Bản án của toà nước ngoài có tự động có hiệu lực ở Việt Nam không?
Không tự động. Muốn thi hành tại Việt Nam, bên có quyền phải yêu cầu toà án Việt Nam công nhận và cho thi hành theo thủ tục do Bộ luật Tố tụng dân sự quy định, và toà sẽ xem xét các căn cứ từ chối công nhận.
Giấy tờ nước ngoài nào được miễn hợp pháp hoá lãnh sự?
Việc miễn phụ thuộc điều ước quốc tế giữa Việt Nam và nước cấp giấy, nguyên tắc có đi có lại và quy định hiện hành. Cách chắc nhất là hỏi cơ quan sẽ tiếp nhận giấy tờ, hoặc tra thông tin chính thức của cơ quan lãnh sự trước khi chuẩn bị hồ sơ.
Hợp đồng chỉ có bản tiếng Anh có giá trị ở Việt Nam không?
Ngôn ngữ của hợp đồng thương mại thường do các bên thoả thuận, trừ trường hợp pháp luật có quy định khác cho loại hợp đồng đó. Khi cần nộp cho cơ quan nhà nước hoặc giải quyết tranh chấp tại Việt Nam, thường phải có bản dịch tiếng Việt theo yêu cầu của cơ quan đó.
Sinh viên nên đọc gì trước để làm quen với tư pháp quốc tế?
Bắt đầu từ phần pháp luật áp dụng đối với quan hệ dân sự có yếu tố nước ngoài trong Bộ luật Dân sự 2015 và phần thủ tục giải quyết vụ việc có yếu tố nước ngoài trong Bộ luật Tố tụng dân sự, sau đó đọc giáo trình tư pháp quốc tế kèm tình huống.
Có nên nhận vụ việc có yếu tố nước ngoài khi chưa có kinh nghiệm?
Có thể nhận phần thuộc luật Việt Nam nếu bạn đủ năng lực, kèm điều kiện nói rõ phạm vi với khách hàng. Phần ngoài khả năng nên mời người có kinh nghiệm cùng làm. Nhận hết rồi làm sai sẽ gây thiệt hại cho khách hàng và uy tín của bạn.