Thực tập ở toà án hoặc viện kiểm sát, sinh viên luật chủ yếu làm việc hỗ trợ hành chính – nghiệp vụ: sắp xếp và đánh số bút lục, sao chụp tài liệu theo phân công, hỗ trợ thư ký hoặc kiểm tra viên tóm tắt hồ sơ, theo dõi phiên toà và đọc bản án. Bạn không tham gia xét xử, không làm việc với đương sự thay cán bộ, và không được mang hồ sơ ra ngoài.
Nghe có vẻ khô, nhưng đây là nơi duy nhất bạn đọc được nhiều bộ hồ sơ vụ án hoàn chỉnh trong thời gian ngắn, và thấy người làm nghề đánh giá chứng cứ ra sao. Bài này nói về công việc thật ở hai nơi, quy tắc cần giữ, và cách biến vài tuần thực tập thành vốn hiểu biết về tố tụng. Phần đi dự phiên toà như một người theo dõi, ghi chép và viết thu hoạch đã có bài riêng ở site Thẩm Phán; ở đây chỉ nói về thực tập trong đơn vị.
Toà án và viện kiểm sát sau sắp xếp 2025: bạn sẽ thực tập ở đâu
Từ ngày 1/7/2025, hệ thống toà án tổ chức lại theo Luật Tổ chức Toà án nhân dân sửa đổi: không còn toà án nhân dân cấp huyện, thay vào đó là các toà án nhân dân khu vực, bên trên là toà án nhân dân cấp tỉnh và Toà án nhân dân tối cao (toà án nhân dân cấp cao không còn). Viện kiểm sát cũng sắp xếp tương ứng với các viện kiểm sát nhân dân khu vực. Khi xin thực tập, bạn sẽ gặp các tên gọi mới này; giấy giới thiệu của trường cần ghi đúng tên đơn vị.
Phần lớn sinh viên được phân về toà án khu vực hoặc viện kiểm sát khu vực, nơi giải quyết khối lượng lớn vụ việc dân sự, hôn nhân gia đình, hình sự, hành chính ở cấp sơ thẩm. Toà án, viện kiểm sát cấp tỉnh nhận ít sinh viên hơn và thường giao việc liên quan tới phúc thẩm hoặc các vụ việc thuộc thẩm quyền cấp tỉnh.
Cách tổ chức các toà chuyên trách, các phòng nghiệp vụ trong mỗi đơn vị có thể khác nhau tuỳ địa phương và đang trong giai đoạn ổn định sau sắp xếp. Đừng mang theo hình dung từ giáo trình cũ; hỏi cán bộ hướng dẫn về cơ cấu hiện tại ngay buổi đầu, và ghi lại để dùng trong báo cáo thực tập.
Việc thường được giao ở hai nơi
Mỗi đơn vị giao việc theo nhu cầu thực tế, nhưng khối việc dưới đây hay gặp nhất. Cột cuối là điều bạn nên để ý khi làm, vì chính nó biến việc vặt thành bài học.
| Việc | Toà án | Viện kiểm sát | Để ý điều gì |
|---|---|---|---|
| Sắp xếp, đánh số bút lục | Hỗ trợ thư ký với hồ sơ đã thụ lý | Hỗ trợ với hồ sơ kiểm sát | Thứ tự tài liệu phản ánh tiến trình vụ án; đọc theo thứ tự đó là đọc lại cả vụ |
| Tóm tắt hồ sơ | Có nơi cho tập tóm tắt để thư ký, thẩm phán xem | Hỗ trợ kiểm tra viên lập bảng tóm tắt chứng cứ | Tách sự kiện đã chứng minh khỏi lời khai một phía |
| Theo dõi phiên toà | Ngồi ở vị trí được bố trí, ghi chép theo hướng dẫn | Theo dõi phần của kiểm sát viên | Thứ tự xét hỏi, cách đặt câu hỏi, phần tranh luận |
| Đọc bản án, quyết định đã ban hành | Thường được đọc bản lưu | Đọc kèm ý kiến của viện kiểm sát | Phần nhận định: lập luận nào dẫn tới kết luận |
| Việc hành chính chung | Vào sổ, chuyển văn bản, hỗ trợ tống đạt theo phân công | Vào sổ, sắp xếp lưu trữ | Thời hạn tố tụng chạy từ những mốc hành chính này |
Việc tống đạt văn bản tố tụng, nếu được giao hỗ trợ, phải làm đúng phân công và có cán bộ chịu trách nhiệm. Sinh viên không tự ý liên lạc với đương sự, không giải thích nội dung vụ án cho đương sự, dù họ hỏi.
Quy tắc phải giữ: bí mật, khách quan, không lời hứa
Không mang hồ sơ, không chụp ảnh tài liệu. Hồ sơ vụ án có thông tin cá nhân, có khi là bí mật đời tư, bí mật kinh doanh, hoặc hồ sơ vụ án hình sự đang trong giai đoạn tố tụng. Chụp một trang để "về đọc thêm" có thể gây hậu quả cho người khác và cho chính bạn. Muốn ghi lại để học, chỉ ghi khái quát, bỏ tên, bỏ địa chỉ, bỏ số giấy tờ.
Không bình luận vụ án ra ngoài. Kể cả trên mạng xã hội, kể cả với bạn cùng lớp, kể cả khi vụ án đã xét xử xong. Một câu chuyện "vụ hôm nay hay lắm" kèm vài chi tiết có thể khiến người trong cuộc bị nhận ra.
Không nhận lời nhờ của đương sự. Đương sự hoặc người nhà đôi khi tìm cách hỏi thăm qua sinh viên vì nghĩ dễ nói chuyện hơn. Câu trả lời duy nhất đúng là lịch sự từ chối và chỉ họ tới bộ phận tiếp dân hoặc người có thẩm quyền. Không nhận quà, không hứa "để em hỏi giúp".
Giữ khách quan ngay trong ghi chép. Ghi "nguyên đơn trình bày rằng…" chứ không ghi "nguyên đơn bị lừa". Thói quen phân biệt lời trình bày với sự thật đã chứng minh là kỹ năng nghề quan trọng nhất bạn mang về.
Trang phục và giờ giấc theo nội quy đơn vị. Hỏi rõ ngay buổi đầu. Đến sớm hơn giờ làm, báo trước khi vắng, hoàn thành việc được giao đúng hạn là cách nhanh nhất để được giao việc có giá trị hơn.
Cách đọc một bộ hồ sơ để học được nhiều nhất
Khi được phép đọc hồ sơ đã giải quyết xong, dùng trình tự dưới đây thay vì đọc từ trang đầu tới trang cuối một cách thụ động:
- Đọc bản án hoặc quyết định trước, chỉ phần nhận định và quyết định, để biết vụ việc kết thúc thế nào.
- Tự đặt câu hỏi: những sự kiện nào phải được chứng minh để có kết luận này? Ghi ra giấy ba đến năm sự kiện.
- Lật hồ sơ tìm tài liệu chứng minh từng sự kiện đó. Ghi số bút lục tương ứng.
- Tìm chỗ hai bên trình bày mâu thuẫn nhau, xem hội đồng xét xử hoặc kiểm sát viên chọn tin bên nào và vì sao.
- Đối chiếu với điều luật được áp dụng trong bản án; mở văn bản ra đọc nguyên điều, không đọc qua lời tóm tắt.
- Viết nửa trang: nếu là luật sư một bên, bạn sẽ bổ sung chứng cứ gì từ sớm.
Làm như vậy với năm, sáu bộ hồ sơ cùng loại, bạn sẽ thấy khuôn mẫu: loại tranh chấp nào hay thiếu chứng cứ gì, lỗi soạn đơn nào làm vụ việc kéo dài. Đây là thứ sinh viên thực tập ở nơi khác khó có được.
Toà án và viện kiểm sát nhìn một vụ án khác nhau thế nào
Thực tập ở cả hai nơi, hoặc ít nhất hiểu cách nhìn của nơi còn lại, giúp bạn nắm tố tụng sâu hơn. Toà án nhìn vụ việc từ vị trí người phải ra phán quyết: chứng cứ đã đủ chưa, thủ tục đã đúng chưa, hai bên đã được trình bày đầy đủ chưa. Viện kiểm sát, ngoài chức năng thực hành quyền công tố trong vụ án hình sự, còn kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp, nên cách đọc hồ sơ thiên về phát hiện vi phạm thủ tục và đánh giá căn cứ buộc tội.
Với vụ án hình sự, ở viện kiểm sát bạn có thể thấy hồ sơ từ giai đoạn sớm hơn so với lúc tới toà, và thấy lý do của các quyết định như trả hồ sơ điều tra bổ sung. Với vụ việc dân sự, hành chính, vai trò kiểm sát tham gia theo phạm vi luật tố tụng quy định, nên khối việc của sinh viên ở viện kiểm sát thường nghiêng về hình sự nhiều hơn.
Điều này gợi ý cách chọn: nếu bạn nghiêng về hình sự, viện kiểm sát cho thấy phần "dựng vụ án" rõ hơn. Nếu bạn muốn hiểu dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại, toà án là nơi đọc được nhiều loại hồ sơ hơn.
Chuẩn bị trước ngày đầu tiên
Thực tập ở cơ quan nhà nước có nhiều thủ tục hơn ở văn phòng luật. Chuẩn bị đủ những điều sau giúp bạn không mất tuần đầu cho việc làm quen:
- Giấy giới thiệu của trường ghi đúng tên đơn vị sau sắp xếp, thời gian thực tập, họ tên giảng viên phụ trách.
- Bản sao thẻ sinh viên, giấy tờ tuỳ thân; hỏi trước đơn vị có cần ảnh, sơ yếu lý lịch hay không.
- Ôn lại phần chung của Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 và Bộ luật Tố tụng hình sự 2015: thẩm quyền, người tham gia tố tụng, thời hạn, chứng cứ. Đây là thứ bạn cần ngay từ ngày đầu.
- Một sổ ghi chép riêng cho kỳ thực tập, chỉ ghi khái quát, không ghi thông tin nhận diện người trong vụ án.
- Kế hoạch học cá nhân: muốn đọc bao nhiêu hồ sơ loại nào, muốn theo dõi bao nhiêu phiên, câu hỏi nào muốn hỏi cán bộ hướng dẫn.
- Tâm thế làm việc hành chính: tuần đầu thường là sắp xếp, vào sổ. Làm tốt việc nhỏ là điều kiện để được giao việc lớn hơn.
Nếu bạn có ý định thi tuyển vào ngành toà án, kiểm sát sau khi tốt nghiệp, kỳ thực tập là dịp để hỏi cán bộ trẻ về con đường họ đã đi, những môn nên học kỹ, và công việc hằng ngày có hợp với bạn không. Quy trình tuyển dụng cụ thể thay đổi theo từng đợt; nên đọc thông báo chính thức của đơn vị tuyển.
Viết báo cáo thực tập mà không lộ thông tin vụ án
Hầu hết trường yêu cầu báo cáo hoặc nhật ký thực tập có xác nhận của đơn vị. Báo cáo tốt không kể lể "em đã làm việc chăm chỉ", mà phân tích được một vấn đề pháp lý bạn gặp trong thời gian thực tập. Chọn một loại vụ việc, nêu vấn đề hay phát sinh, phân tích theo quy định, nêu kiến nghị của bạn.
Mọi tình tiết lấy từ hồ sơ phải được ẩn danh và khái quát: thay tên bằng "ông A, bà B", bỏ địa chỉ, bỏ số hiệu bản án nếu bản án chưa được công bố công khai, đổi những chi tiết có thể giúp nhận ra người trong cuộc. Nên hỏi cán bộ hướng dẫn trước khi đưa bất kỳ tình tiết nào vào báo cáo, và đưa bản nháp để họ xem.
Bản án đã được công bố trên cổng thông tin của toà án là nguồn hợp pháp để phân tích; nhưng ngay cả khi đó, đừng gắn bản án công khai với những gì bạn thấy trong hồ sơ nội bộ mà không có trên bản công bố.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên thực tập ở toà án có được ngồi trong phòng nghị án không?
Không. Nghị án là bí mật, chỉ thành viên hội đồng xét xử tham gia. Sinh viên thực tập theo dõi phần xét xử công khai tại phòng xử án, ở vị trí được bố trí, và chỉ đọc kết quả sau khi bản án đã được tuyên.
Thực tập ở toà án có được đọc hồ sơ vụ án đang giải quyết không?
Tuỳ sự phân công của cán bộ hướng dẫn và quy định của đơn vị. Thường sinh viên được tiếp xúc với hồ sơ ở phạm vi việc được giao, như sắp xếp bút lục. Muốn đọc kỹ để học, hãy xin đọc hồ sơ đã giải quyết xong và luôn giữ bí mật nội dung.
Có nên thực tập ở viện kiểm sát nếu không định làm hình sự?
Vẫn có ích. Bạn học cách đánh giá chứng cứ và phát hiện vi phạm thủ tục, kỹ năng dùng được ở mọi mảng. Nhưng nếu chỉ có một kỳ và bạn chắc hướng dân sự hoặc thương mại, toà án hoặc văn phòng luật sẽ gần mục tiêu hơn.
Thực tập ở toà án có giúp thi vào ngành toà án sau này không?
Kỳ thực tập không phải điều kiện tuyển dụng, nhưng giúp bạn hiểu công việc thật, biết mình có hợp hay không, và quen với cách làm việc trong cơ quan. Tiêu chuẩn và thể thức tuyển dụng theo thông báo chính thức của từng đợt.
Nếu cán bộ hướng dẫn quá bận và không giao việc gì thì sao?
Chủ động đề xuất: xin đọc một số hồ sơ đã giải quyết, xin theo dõi các phiên xét xử công khai trong tuần, xin hỗ trợ việc vào sổ. Ghi lại những gì đã làm mỗi ngày. Nếu kéo dài, báo giảng viên phụ trách của trường để trao đổi với đơn vị.
Có được dùng tình tiết vụ án thật trong khoá luận tốt nghiệp không?
Chỉ khi được phép và đã ẩn danh đầy đủ. An toàn hơn là dùng bản án đã công bố công khai làm tư liệu, và chỉ dùng trải nghiệm thực tập để chọn vấn đề nghiên cứu, không trích tình tiết từ hồ sơ nội bộ.