Thi vấn đáp môn luật thường gồm ba chặng: bốc câu hỏi, có một khoảng thời gian ngắn để chuẩn bị, rồi trình bày trước giảng viên và trả lời câu hỏi phụ. Điểm số phụ thuộc vào việc bạn trả lời đúng trọng tâm, nêu được căn cứ, lập luận mạch lạc và giữ được bình tĩnh khi bị hỏi vặn. Thuộc bài là cần nhưng chưa đủ; cách trình bày và cách xử lý câu hỏi phụ chiếm phần lớn khác biệt giữa các mức điểm.
Bài này đi theo thứ tự thời gian: ôn tập trước kỳ thi, những phút chuẩn bị sau khi bốc đề, khung trình bày, cách xử lý câu hỏi phụ và những lỗi hay gặp. Hình thức cụ thể như số câu trong đề, thời gian chuẩn bị, có được mang văn bản pháp luật vào hay không do từng trường và từng môn quy định, nên hãy đọc kỹ thông báo của môn học.
Vấn đáp kiểm tra điều gì mà thi viết không kiểm tra được
Thi viết cho bạn thời gian sắp xếp và sửa câu chữ. Vấn đáp thì không: bạn nghĩ và nói gần như cùng lúc, và giảng viên có thể hỏi tiếp ngay vào chỗ bạn vừa nói. Vì vậy vấn đáp kiểm tra rất rõ ba thứ. Thứ nhất là độ chắc của kiến thức nền, vì chỉ cần một câu hỏi phụ là thấy bạn nhớ chính xác hay nhớ mang máng. Thứ hai là khả năng sắp xếp ý tưởng thành một câu trả lời có đầu có cuối trong thời gian ngắn.
Thứ ba là khả năng dùng ngôn ngữ pháp lý khi nói. Nhiều sinh viên viết đúng thuật ngữ nhưng khi nói lại chuyển sang ngôn ngữ đời thường, ví dụ nói "hợp đồng bị huỷ" khi ý là "hợp đồng vô hiệu". Trong nghề luật, người tư vấn, người tranh tụng, người làm pháp chế đều phải nói chính xác trước người nghe, nên vấn đáp là bài luyện sát với nghề thật nhất trong các hình thức thi.
Hiểu được điều vấn đáp kiểm tra giúp bạn ôn đúng hướng: không chỉ đọc mà phải nói thành tiếng, không chỉ thuộc mà phải tập trả lời câu hỏi phụ, không chỉ nhớ ý mà phải nhớ đúng từ.
Ôn thi vấn đáp trong ba tuần
Lịch dưới đây áp dụng cho một môn có đề cương ôn tập gồm vài chục câu hỏi. Có thể co giãn tuỳ khối lượng.
- Tuần thứ nhất: viết dàn ý ngắn cho từng câu trong đề cương, mỗi dàn ý gồm kết luận chính, ba đến năm ý, căn cứ văn bản và một ví dụ giả định.
- Cũng trong tuần đầu, gom các câu có nội dung gần nhau thành nhóm để thấy câu nào là biến thể của câu nào.
- Tuần thứ hai: mỗi ngày bốc ngẫu nhiên vài câu, cho mình thời gian chuẩn bị bằng với thời gian dự kiến trong phòng thi, rồi nói thành tiếng và ghi âm lại.
- Nghe lại bản ghi âm, đánh dấu chỗ ngập ngừng, chỗ dùng sai từ, chỗ nói lan man không trả lời câu hỏi.
- Tuần thứ ba: ôn với bạn cùng lớp, một người hỏi, một người trả lời, người hỏi chuẩn bị sẵn ít nhất hai câu hỏi phụ cho mỗi câu.
- Hai ngày cuối: không học thêm nội dung mới, chỉ ôn các điểm neo cần nhớ chính xác và đọc lại dàn ý.
Ghi âm là bước nhiều người ngại nhất nhưng có hiệu quả nhất. Lần đầu nghe lại giọng mình trình bày, đa số sinh viên ngạc nhiên vì mình nói "à, ờ" nhiều hơn tưởng, hoặc mất tới nửa phút mới vào được ý chính.
Dùng những phút chuẩn bị sau khi bốc đề
Đọc kỹ câu hỏi hai lần. Gạch chân động từ của câu hỏi: "phân tích", "so sánh", "bình luận", "nêu ý nghĩa" đòi hỏi cách trả lời khác nhau. Trả lời "phân tích" bằng cách liệt kê là lệch yêu cầu.
Viết kết luận trước. Ghi một câu trả lời trực tiếp ở đầu tờ nháp. Đây là câu bạn sẽ nói đầu tiên, giúp giảng viên biết ngay bạn nắm vấn đề.
Ghi từ khoá, không viết câu. Thời gian chuẩn bị ngắn, viết thành câu sẽ không kịp. Ghi các từ khoá theo thứ tự trình bày, kèm tên văn bản và số điều nếu nhớ.
Chuẩn bị một ví dụ giả định. Một ví dụ ngắn, rõ, đúng làm câu trả lời sống động và chứng minh bạn hiểu. Ví dụ nên đơn giản, tránh tình huống phức tạp dễ khiến bạn bị hỏi vặn sang hướng khác.
Đoán trước một câu hỏi phụ. Nghĩ xem giảng viên có thể hỏi tiếp điều gì: ngoại lệ, so sánh với chế định gần, quy định cũ và mới. Chuẩn bị sẵn một câu trả lời ngắn cho khả năng đó.
Khung trình bày một câu trả lời
Khung bốn phần dưới đây giúp câu trả lời có cấu trúc, dễ theo dõi. Thời lượng mỗi phần chỉ là gợi ý cho một câu trả lời khoảng ba đến năm phút.
| Phần | Nói gì | Thời lượng gợi ý |
|---|---|---|
| Mở | Trả lời thẳng câu hỏi trong một hai câu, nêu văn bản điều chỉnh | Khoảng nửa phút |
| Thân | Trình bày ba đến năm ý chính theo thứ tự logic, mỗi ý kèm căn cứ | Hai đến ba phút |
| Minh hoạ | Một ví dụ giả định ngắn hoặc liên hệ thực tiễn áp dụng | Khoảng nửa phút |
| Kết | Nhắc lại kết luận, nêu một điểm còn tranh luận hoặc hướng hoàn thiện nếu câu hỏi yêu cầu | Khoảng nửa phút |
Khung này không phải công thức cứng. Với câu hỏi so sánh, phần thân nên đi theo từng tiêu chí so sánh; với câu bình luận, phần kết quan trọng hơn. Nhưng nguyên tắc chung luôn đúng: trả lời trước, giải thích sau.
Xử lý câu hỏi phụ
Câu hỏi phụ không có nghĩa là bạn trả lời sai. Rất nhiều khi giảng viên hỏi thêm để xem bạn hiểu sâu đến đâu, hoặc để cho bạn cơ hội gỡ điểm ở phần chưa nói rõ. Thái độ đúng là lắng nghe hết câu hỏi, dừng một hai giây để nghĩ, rồi trả lời ngắn và thẳng. Câu hỏi phụ thường cần câu trả lời ngắn hơn câu chính nhiều.
Nếu không chắc câu hỏi muốn hỏi gì, bạn có thể xin phép nhắc lại theo cách hiểu của mình: "Ý thầy cô là hỏi về trường hợp ngoại lệ khi… phải không ạ?". Cách này lịch sự và tránh trả lời lệch. Nếu thật sự không biết, nói rõ phần mình biết và phần mình chưa chắc, thay vì đoán bừa một con số hay một số điều. Trong nghề luật, nói "cần kiểm tra lại văn bản" là thái độ chuyên nghiệp, còn bịa căn cứ là lỗi nặng.
Khi giảng viên phản biện ý bạn vừa nói, đừng vội đổi ý chỉ vì bị hỏi lại. Hãy xem lại lập luận: nếu bạn có căn cứ, giữ quan điểm và giải thích; nếu nhận ra mình sai, thừa nhận ngắn gọn và sửa. Giảng viên thường đánh giá cao khả năng tự sửa có lý do hơn là bám giữ một ý sai hoặc thay đổi theo mọi câu hỏi.
Những lỗi hay làm mất điểm vấn đáp
Các lỗi dưới đây ít liên quan đến kiến thức mà chủ yếu là cách trình bày, nên sửa được nhanh nếu bạn luyện trước.
- Mở đầu bằng lịch sử hay khái niệm chung chung. Câu hỏi về điều kiện có hiệu lực của di chúc không cần mở bằng lịch sử chế định thừa kế. Vào thẳng vấn đề.
- Đọc lại tờ nháp. Tờ nháp là gợi ý, không phải bài đọc. Nhìn vào người nghe và nói theo ý.
- Nói quá nhanh vì hồi hộp. Nói chậm hơn bình thường một chút giúp bạn có thời gian nghĩ và giúp người nghe theo kịp.
- Dùng từ đời thường thay thuật ngữ. "Hợp đồng không có giá trị" và "hợp đồng vô hiệu" không hoàn toàn giống nhau trong ngữ cảnh pháp lý.
- Nêu số điều khi không chắc. Nêu sai số điều gây ấn tượng xấu hơn là chỉ nêu tên văn bản và nội dung quy định.
- Tranh luận gay gắt. Bảo vệ quan điểm bằng lý lẽ thì tốt; tranh luận với giọng gay gắt thì không phù hợp với không khí phòng thi.
Một số trường có quy định về trang phục, giấy tờ tuỳ thân và giờ có mặt trong buổi thi vấn đáp. Đọc trước thông báo để tránh những sự cố không đáng có ngay trước giờ thi.
Luyện nói đúng thuật ngữ trước ngày thi
Lập danh sách từ hay nói sai của chính mình. Sau mỗi lần nghe lại bản ghi âm, ghi các từ bạn đã dùng sai hoặc dùng từ đời thường thay thuật ngữ. Danh sách này thường chỉ khoảng mười đến hai mươi từ nhưng lặp lại rất nhiều lần.
Tập câu mở đầu chuẩn cho từng nhóm câu hỏi. Ví dụ với câu hỏi về điều kiện, bắt đầu bằng "Theo Bộ luật Dân sự 2015, … có hiệu lực khi đáp ứng các điều kiện sau". Câu mở chuẩn giúp bạn vào bài nhanh và đúng giọng pháp lý.
Phân biệt rõ khi nói về quy định và khi nói về quan điểm. Dùng "luật quy định" cho phần căn cứ, "theo quan điểm của em" hoặc "có ý kiến cho rằng" cho phần bình luận. Trộn lẫn hai thứ làm người nghe khó biết đâu là luật.
Nói tên văn bản đầy đủ ở lần đầu. Lần đầu nhắc đến nên nói đủ tên và năm, những lần sau có thể gọi tắt. Thói quen này dùng được cả khi đi làm, lúc trao đổi với khách hàng hay đồng nghiệp.
Sau buổi thi: rút kinh nghiệm cho lần sau
Ngay sau khi rời phòng thi, ghi lại câu hỏi đã bốc, các câu hỏi phụ và chỗ bạn thấy mình trả lời chưa tốt. Việc này mất năm phút nhưng giá trị lâu dài: sau vài môn, bạn sẽ thấy kiểu câu hỏi phụ nào hay xuất hiện và điểm yếu lặp lại của mình là gì, ví dụ hay quên ngoại lệ, hay thiếu căn cứ, hay nói lan man.
Nếu kết quả không như mong đợi, hãy phân biệt nguyên nhân do thiếu kiến thức hay do cách trình bày. Thiếu kiến thức thì sửa bằng cách ôn kỹ hơn; trình bày chưa tốt thì sửa bằng luyện nói thành tiếng thường xuyên hơn, kể cả trong các buổi học bình thường. Tham gia phát biểu trên lớp, thuyết trình nhóm, các câu lạc bộ tranh biện hay phiên toà giả định của khoa là những cơ hội luyện nói có ích cho cả thi cử lẫn nghề sau này.
Câu hỏi thường gặp
Thi vấn đáp có được mang văn bản pháp luật vào không?
Tuỳ quy định của từng môn và từng trường. Có môn cho phép mang văn bản pháp luật không ghi chú vào để tra trong thời gian chuẩn bị, có môn không cho mang gì. Hãy đọc kỹ thông báo của môn học hoặc hỏi trực tiếp bộ môn, và nếu được mang thì chuẩn bị bản sạch, đúng văn bản đang có hiệu lực.
Bốc phải câu không ôn kỹ thì làm sao?
Bắt đầu từ những gì bạn chắc chắn: khái niệm, văn bản điều chỉnh, nguyên tắc chung. Dùng kiến thức về các chế định gần để suy luận, nói rõ đâu là quy định và đâu là suy luận của mình. Một câu trả lời trung thực, có cấu trúc dù chưa đầy đủ vẫn tốt hơn nhiều so với im lặng hoặc nói bừa.
Có nên xin đổi đề khi bốc phải câu khó không?
Một số môn cho phép đổi đề nhưng thường kèm theo việc trừ điểm tối đa có thể đạt. Quyết định nên dựa trên việc bạn còn trình bày được bao nhiêu phần của câu hiện tại. Nếu vẫn nói được phần cốt lõi, thường nên giữ đề. Hãy hỏi rõ quy định đổi đề của môn trước ngày thi.
Làm sao bớt run khi thi vấn đáp?
Run phần lớn đến từ việc chưa quen nói trước người khác. Luyện nói thành tiếng, ghi âm, ôn với bạn đóng vai giảng viên giúp giảm đáng kể. Ngày thi, đến sớm, hít thở chậm vài lần trước khi vào phòng, và nhớ rằng câu đầu tiên chỉ cần là một câu trả lời thẳng ngắn gọn, đã chuẩn bị sẵn.
Nên trả lời dài hay ngắn trong thi vấn đáp?
Nên vừa đủ: đủ ý chính, có căn cứ, có ví dụ, rồi dừng. Trả lời quá dài dễ lạc đề và tạo thêm chỗ cho câu hỏi phụ vào những phần bạn không chắc. Trả lời quá ngắn khiến giảng viên phải hỏi nhiều. Khung bốn phần với ba đến năm phút cho câu chính là mức hợp lý ở nhiều môn.
Có nên nêu quan điểm cá nhân trong câu trả lời không?
Có thể, nếu câu hỏi yêu cầu bình luận, đánh giá hoặc kiến nghị. Khi đó hãy trình bày quy định hiện hành trước, sau đó nêu quan điểm kèm lý do rõ ràng. Với câu hỏi chỉ yêu cầu trình bày quy định, việc chen quan điểm cá nhân vào giữa dễ làm câu trả lời rối và mất thời gian.