Luật sư tranh tụng và luật sư tư vấn có cùng một chứng chỉ hành nghề, cùng gia nhập đoàn luật sư; khác nhau ở loại việc chính và nhịp làm việc. Luật sư tranh tụng sống theo lịch của toà án và cơ quan tiến hành tố tụng, sản phẩm là đơn, bản luận cứ và phần trình bày tại phiên. Luật sư tư vấn sống theo nhịp của khách hàng và giao dịch, sản phẩm là thư tư vấn, hợp đồng, báo cáo rà soát.
Không có hướng nào cao hơn. Mỗi hướng hợp với một kiểu người và một kiểu chịu áp lực. Bài dưới đây dựng hai ngày làm việc theo ví dụ giả định, so sánh chúng, rồi đưa ra bộ câu hỏi để bạn tự kiểm xem mình nghiêng về phía nào. Kỹ năng tại phiên toà được bàn kỹ ở các trang chuyên về tranh tụng, ở đây chỉ nói ở góc chọn nghề.
Hai cách gọi, một chứng chỉ
Luật Việt Nam không chia luật sư thành hai hạng. "Luật sư tranh tụng" và "luật sư tư vấn" là cách giới nghề gọi theo loại việc mà một người làm nhiều nhất. Một luật sư tư vấn vẫn có quyền nhận bào chữa nếu muốn, và một luật sư tranh tụng vẫn soạn hợp đồng khi khách hàng nhờ. Sự phân hoá đến từ thị trường: khách hàng muốn người chuyên, tổ chức hành nghề muốn đội ngũ chuyên, nên dần dần mỗi người đi sâu một hướng.
Ở các công ty luật lớn, việc chia nhóm khá rõ: nhóm giải quyết tranh chấp, nhóm doanh nghiệp và thương mại, nhóm ngân hàng tài chính, nhóm sở hữu trí tuệ. Ở văn phòng nhỏ, đặc biệt ngoài các thành phố lớn, một luật sư thường làm cả hai, sáng ra toà, chiều tiếp khách hỏi về thừa kế hay hợp đồng mua bán nhà. Người mới vào nghề ở văn phòng nhỏ vì thế được thử cả hai sớm hơn.
Có một nhóm nằm giữa: luật sư giải quyết tranh chấp thương mại bằng trọng tài. Công việc mang tính tranh tụng, nhưng hồ sơ, văn phong và khách hàng gần với mảng tư vấn doanh nghiệp. Nếu bạn thích lập luận nhưng ngại không khí phòng xử hình sự, đây là hướng đáng tìm hiểu.
Một ngày của luật sư tranh tụng (ví dụ giả định)
Luật sư A làm ở một văn phòng luật sư tại Cần Thơ, chủ yếu nhận vụ án dân sự và hình sự. Một ngày thứ Ba bình thường của A có thể như sau:
- Sáu giờ rưỡi đọc lại bản luận cứ đã chuẩn bị cho phiên toà buổi sáng, kiểm lại số bút lục của các chứng cứ định viện dẫn.
- Bảy giờ rưỡi có mặt ở toà án, gặp khách hàng ngoài hành lang để dặn lại những điều cần nói và không nên nói khi được hỏi.
- Phiên toà dự kiến bắt đầu lúc tám giờ nhưng hoãn gần một tiếng vì chờ một người làm chứng. A dùng thời gian đó trả lời thư của khách hàng khác.
- Phiên toà kéo đến trưa. Bản án chưa tuyên, hội đồng xét xử nghị án và hẹn tuyên vào ngày khác.
- Đầu giờ chiều A lên cơ quan điều tra theo lịch hẹn để gặp một bị can trong vụ án khác, sau khi đã làm thủ tục đăng ký bào chữa.
- Bốn giờ chiều về văn phòng, ghi biên bản làm việc, cập nhật lịch các thời hạn tố tụng vào hệ thống nhắc hạn của văn phòng.
- Buổi tối đọc thêm hồ sơ vụ tranh chấp đất đai sắp có phiên hợp kiểm tra chứng cứ, đánh dấu chỗ lời khai các bên mâu thuẫn.
Đặc điểm nổi bật là lịch không do mình quyết. Một quyết định hoãn phiên toà, một cuộc gọi triệu tập có thể làm đổ cả kế hoạch tuần. Người làm tranh tụng lâu năm thường giữ thói quen làm việc ở bất cứ đâu, vì thời gian chờ đợi rất nhiều.
Một ngày của luật sư tư vấn (ví dụ giả định)
Luật sư B làm ở nhóm doanh nghiệp của một công ty luật tại Hà Nội, khách hàng chủ yếu là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Ngày làm việc của B trong tuần chuẩn bị ký một hợp đồng lớn:
- Tám giờ rưỡi đọc thư đến qua đêm, trong đó khách hàng gửi bản hợp đồng đã được đối tác sửa và hỏi nên chấp nhận điểm nào.
- Chín giờ đến mười một giờ so sánh bản sửa với bản trước, đánh dấu những thay đổi làm tăng rủi ro cho khách hàng, soạn ghi chú cho từng điều.
- Gần trưa họp nội bộ với luật sư thành viên phụ trách vụ việc để thống nhất quan điểm, phân biệt điểm cần giữ và điểm có thể nhượng bộ.
- Đầu giờ chiều họp trực tuyến với khách hàng và đối tác, ghi nhận các điểm đã đồng ý, các điểm còn treo.
- Chiều muộn nghiên cứu một câu hỏi phát sinh về thủ tục chấp thuận của cơ quan nhà nước, kiểm văn bản còn hiệu lực sau đợt sắp xếp bộ máy năm 2025.
- Tối hoàn thiện thư tư vấn ngắn và bản hợp đồng sửa, gửi cho cấp trên duyệt trước khi chuyển khách hàng.
Lịch của B do khách hàng và thương vụ quyết. Không có phiên toà bị hoãn, nhưng có những tuần làm tới khuya vì đối tác ở múi giờ khác hoặc vì hạn ký đã được ấn định từ trước. Áp lực nằm ở chỗ một điều khoản sót có thể gây thiệt hại nhiều năm sau mà không ai phát hiện ngay.
So sánh nhịp làm việc, áp lực và sản phẩm
Bảng sau tổng hợp những khác biệt thường gặp. Mỗi tổ chức một khác, nên đây là xu hướng chứ không phải quy luật.
| Tiêu chí | Luật sư tranh tụng | Luật sư tư vấn |
|---|---|---|
| Ai quyết lịch | Toà án, cơ quan tiến hành tố tụng | Khách hàng, đối tác, tiến độ giao dịch |
| Sản phẩm chính | Đơn, văn bản gửi toà, bản luận cứ, phần trình bày tại phiên | Thư tư vấn, hợp đồng, báo cáo rà soát, biên bản |
| Biết kết quả khi nào | Khi có bản án, quyết định, thường sau nhiều tháng | Khi giao dịch ký xong; rủi ro có khi lộ ra sau nhiều năm |
| Kiểu áp lực | Thời hạn tố tụng, đối đầu trực tiếp, cảm xúc của khách hàng | Khối lượng văn bản, đòi hỏi chính xác tuyệt đối, giờ làm dồn |
| Khách hàng điển hình | Cá nhân, gia đình, doanh nghiệp đang có tranh chấp | Doanh nghiệp, nhà đầu tư, tổ chức |
| Đi lại | Nhiều: toà án, trại tạm giam, cơ quan điều tra | Ít hơn, chủ yếu họp và làm việc tại văn phòng |
Hai cột không đối lập hoàn toàn. Luật sư tranh tụng giỏi cũng phải viết rất tốt, còn luật sư tư vấn giỏi phải hình dung được tranh chấp sẽ diễn ra thế nào nếu hợp đồng đổ vỡ. Người có kinh nghiệm cả hai phía thường soạn hợp đồng chặt hơn và tranh tụng tranh chấp hợp đồng sắc hơn.
Kỹ năng lõi của mỗi hướng
Tranh tụng cần sức bền với hồ sơ và đối đầu. Bạn phải đọc hết những chồng hồ sơ dày, nhớ chi tiết, phát hiện mâu thuẫn trong lời khai, và giữ bình tĩnh khi bị phản bác trực tiếp trước hội đồng xét xử. Khả năng làm việc với khách hàng đang hoảng sợ hoặc giận dữ cũng quan trọng không kém kiến thức.
Tư vấn cần sự chính xác và hiểu kinh doanh. Một dấu phẩy đặt sai trong điều khoản phạt có thể đổi nghĩa cả điều. Luật sư tư vấn còn phải hiểu khách hàng làm ăn thế nào để không đưa ra lời khuyên đúng luật mà vô dụng, ví dụ khuyên khách hàng bỏ một thương vụ chỉ vì có rủi ro mà không đề xuất cách kiểm soát rủi ro đó.
Cả hai cần viết rõ. Thẩm phán đọc bản luận cứ, ban giám đốc đọc thư tư vấn. Không ai có thời gian cho câu văn dài vòng vo. Viết thành thạo là kỹ năng chung mà người mới nên luyện trước tiên, bất kể chọn hướng nào.
Cả hai cần quản lý thời hạn. Bỏ lỡ thời hạn kháng cáo hay thời hạn nộp chứng cứ trong tố tụng có thể gây hậu quả không sửa được. Bỏ lỡ hạn phản hồi trong giao dịch có thể làm khách hàng mất thương vụ. Hệ thống nhắc hạn và thói quen ghi chép là phần của nghề, không phải việc hành chính phụ.
Chọn hướng nào: câu hỏi để tự kiểm
Trước khi chọn nơi tập sự hay nơi làm đầu tiên, hãy thành thật trả lời những câu sau. Không có đáp án đúng, chỉ có đáp án hợp với bạn:
- Bạn thấy hứng thú hơn khi tranh luận để thuyết phục người khác, hay khi dựng một cấu trúc chặt để mọi bên cùng hiểu một việc giống nhau?
- Bạn chịu được việc lịch làm việc bị đảo lộn liên tục do người khác quyết, hay cần một nhịp có thể lập kế hoạch?
- Bạn có muốn làm việc trực tiếp với những người đang ở thời điểm khó khăn nhất đời họ, như bị buộc tội hay mất tài sản, không?
- Bạn thích nhìn thấy kết quả rõ ràng thắng hay thua, hay chấp nhận làm phần việc mà thành công là "không có gì xảy ra"?
- Bạn đọc hợp đồng song ngữ dài trăm trang có thấy hứng thú, hay thấy ngợp?
- Bạn có sẵn sàng đi lại nhiều, kể cả đến các tỉnh xa, theo lịch của toà án và cơ quan điều tra không?
Nếu câu trả lời chia đều, đừng vội chọn. Những năm đầu ở một văn phòng làm cả hai mảng, hoặc xin luân chuyển giữa các nhóm trong công ty luật, là cách rẻ nhất để biết mình thật sự hợp với đâu.
Đổi hướng giữa chừng có muộn không
Nhiều luật sư đổi hướng sau vài năm và làm tốt. Người từ tranh tụng chuyển sang tư vấn mang theo hiểu biết về cách tranh chấp nổ ra, nên soạn hợp đồng biết chặn trước những lỗ hổng thường bị khai thác. Người từ tư vấn chuyển sang tranh tụng thương mại hiểu khách hàng doanh nghiệp nghĩ gì, đánh giá được giá trị kinh doanh của một vụ kiện thay vì chỉ nhìn đúng sai pháp lý.
Cái giá của việc đổi hướng là phải học lại một số kỹ năng như người mới và có thể tạm thời ở cấp thấp hơn trong nhóm mới. Nếu đã có ý định đổi, hãy chuẩn bị từ trước: nhận thêm vài việc của mảng kia khi có cơ hội, đọc nhiều bản án hoặc nhiều hợp đồng mẫu đã dùng thật ở nơi làm việc, hỏi chuyện đồng nghiệp bên nhóm kia.
Ngoài ra còn những ngả khác như sang làm pháp chế doanh nghiệp, giảng dạy, làm trọng tài viên hay vào các cơ quan tư pháp nhà nước. Các hướng này được bàn ở chuyên mục riêng. Điều nên giữ trong đầu: chọn hướng đầu tiên không khoá cửa các hướng sau, miễn bạn làm việc đầu tiên đủ nghiêm túc để tích luỹ kỹ năng thật.
Câu hỏi thường gặp
Mới tập sự nên theo luật sư tranh tụng hay luật sư tư vấn?
Nếu có thể chọn, nhiều người làm nghề khuyên theo một luật sư có làm vụ án trong thời gian tập sự, vì đây là lúc tiếp xúc với thủ tục tố tụng thực tế dễ nhất. Kinh nghiệm này có ích cả khi sau đó bạn chuyển hẳn sang tư vấn. Yêu cầu cụ thể của chương trình tập sự thì bạn đối chiếu quy định hiện hành.
Luật sư tư vấn có cần biết thủ tục tố tụng không?
Có. Khi soạn điều khoản giải quyết tranh chấp, chọn toà án hay trọng tài, quy định nghĩa vụ chứng minh, luật sư tư vấn phải hình dung được tranh chấp sẽ đi theo đường nào. Không cần thành thạo như người tranh tụng, nhưng phải hiểu đủ để không soạn ra điều khoản khó thực thi.
Luật sư tranh tụng có phải làm cả hình sự lẫn dân sự không?
Không bắt buộc. Có người chỉ làm hình sự, có người chỉ làm tranh chấp dân sự, đất đai hay thương mại. Ở các văn phòng nhỏ, luật sư thường nhận đa dạng hơn vì nguồn vụ việc ít; khi đã có tên tuổi trong một mảng, nhiều người dần thu hẹp phạm vi để làm sâu hơn.
Hướng nào áp lực hơn?
Áp lực khác loại chứ không hẳn hơn kém. Tranh tụng áp lực ở đối đầu, thời hạn tố tụng và cảm xúc của khách hàng. Tư vấn áp lực ở khối lượng văn bản, yêu cầu chính xác và giờ làm dồn trước hạn ký. Người chịu được loại áp lực này chưa chắc chịu được loại kia, nên hãy thử trước khi quyết.
Người hướng nội có làm được luật sư tranh tụng không?
Được. Nhiều luật sư tranh tụng giỏi ít nói ngoài đời nhưng chuẩn bị rất kỹ, nên khi trình bày thì chắc chắn và gọn. Kỹ năng nói trước hội đồng xét xử luyện được qua phiên toà giả định, qua theo dõi đồng nghiệp và qua chính các vụ việc nhỏ ở những năm đầu.