Học luật không phải học thuộc lòng cả bộ luật, nhưng cũng không thể chỉ "hiểu ý" mà không nhớ gì chính xác. Cách hợp lý là chia kiến thức thành ba tầng: một số ít thứ cần nhớ chính xác như khái niệm cốt lõi, điều kiện, các mốc tuổi và thời hiệu quan trọng; phần lớn cần hiểu để lập luận; và rất nhiều chi tiết chỉ cần biết nằm ở đâu để tra khi cần.
Câu hỏi "học luật có phải học thuộc không" được hỏi nhiều nhất bởi học sinh đang cân nhắc chọn ngành và tân sinh viên. Bài này trả lời theo góc người học: vì sao học thuộc nguyên văn không đủ, vì sao hiểu mà không nhớ cũng không đủ, ba tầng kiến thức cụ thể là gì và cách ôn để nhớ lâu mà không phải học vẹt.
Vì sao không thể học thuộc hết
Hệ thống pháp luật Việt Nam gồm hàng trăm luật, bộ luật cùng rất nhiều nghị định, thông tư hướng dẫn, và chúng được sửa đổi đều đặn. Ngay một bộ luật như Bộ luật Dân sự 2015 đã có hơn sáu trăm điều. Không ai, kể cả người làm luật lâu năm, thuộc lòng toàn bộ những văn bản mình dùng. Thứ họ có là bản đồ trong đầu: vấn đề này nằm ở văn bản nào, phần nào, và nguyên tắc chung là gì.
Học thuộc nguyên văn còn có một rủi ro riêng của ngành luật: văn bản thay đổi thì câu chữ bạn đã thuộc trở nên lỗi thời, nhưng trí nhớ không tự cập nhật. Người học thuộc nguyên văn quy định cũ có thể tự tin viết sai mà không biết. Người hiểu nguyên tắc và biết tra văn bản thì khi luật đổi chỉ cần đọc lại chỗ sửa.
Cuối cùng, đề thi ngành luật hiếm khi hỏi "hãy chép lại điều X". Câu nhận định đúng sai, câu bình luận, bài tập tình huống, câu hỏi vấn đáp đều kiểm tra khả năng vận dụng. Một sinh viên thuộc nguyên văn nhưng không nhận ra điều luật đó áp dụng vào tình huống nào sẽ không làm được bài.
Vì sao "chỉ cần hiểu" cũng không đủ
Ở chiều ngược lại, có lời khuyên phổ biến rằng học luật chỉ cần hiểu, không cần nhớ. Lời khuyên này đúng một nửa. Ngôn ngữ pháp lý đòi hỏi chính xác: "thời hạn" và "thời hiệu" là hai khái niệm khác nhau; "vô hiệu" và "huỷ bỏ" hợp đồng có hệ quả khác nhau; "người đại diện theo pháp luật" và "người đại diện theo uỷ quyền" không dùng thay cho nhau được. Hiểu đại khái mà dùng sai từ là sai về pháp lý.
Một số dữ kiện cũng không thể suy ra bằng lập luận mà phải nhớ: các mốc tuổi liên quan đến năng lực hành vi dân sự và trách nhiệm hình sự, thời hiệu của những loại việc quan trọng, các điều kiện có hiệu lực của giao dịch, các loại hình phạt chính. Đây là những "điểm neo" để mọi lập luận khác bám vào. Thiếu điểm neo, lập luận trở nên lỏng và dễ sai.
Trong thi vấn đáp, việc không nhớ chính xác những điểm neo này lộ ra rất nhanh. Giảng viên chỉ cần hỏi lại một câu "cụ thể là bao nhiêu tuổi" hay "thời hiệu là bao lâu" là thấy ngay người học hiểu thật hay hiểu lơ mơ. Vì vậy câu trả lời đúng cho câu hỏi ở tiêu đề là: phải nhớ, nhưng nhớ có chọn lọc.
Ba tầng kiến thức: nhớ, hiểu, tra
Bảng dưới gợi ý cách phân loại. Ranh giới giữa các tầng không cứng; mỗi môn và mỗi giảng viên có thể nhấn mạnh khác nhau, nên hãy đối chiếu với đề cương môn học.
| Tầng | Gồm những gì | Ví dụ trong luật dân sự |
|---|---|---|
| Nhớ chính xác | Khái niệm cốt lõi, các điều kiện, mốc tuổi, thời hiệu quan trọng, thuật ngữ dễ nhầm | Các mức năng lực hành vi theo độ tuổi; điều kiện có hiệu lực của giao dịch; thời hiệu yêu cầu chia di sản với bất động sản và động sản |
| Hiểu để lập luận | Mục đích của quy định, quan hệ giữa các chế định, logic điều kiện – hệ quả, ngoại lệ | Vì sao bảo vệ người thứ ba ngay tình; vì sao di chúc miệng chỉ được chấp nhận trong hoàn cảnh đặc biệt |
| Biết chỗ để tra | Chi tiết thủ tục, số điều, danh mục dài, quy định trong văn bản hướng dẫn | Trình tự công chứng văn bản thoả thuận phân chia di sản; danh mục giấy tờ cụ thể |
Một kiểm tra đơn giản: nếu thiếu thông tin đó bạn có lập luận tiếp được không? Không thể thì nó thuộc tầng phải nhớ. Có thể lập luận được rồi tra sau thì nó thuộc tầng biết chỗ để tra. Số điều luật thường nằm ở tầng ba, trừ một vài điều rất hay dùng mà bạn sẽ tự nhớ qua việc dùng thường xuyên.
Cách nhớ lâu mà không học vẹt
Nhớ chủ động thay vì đọc lại. Đọc đi đọc lại tạo cảm giác quen, nhưng thử gấp sách và tự viết lại mới là cách củng cố trí nhớ hiệu quả. Nghiên cứu tâm lý học giáo dục nhiều năm nay cho thấy tự kiểm tra giúp nhớ lâu hơn so với chỉ đọc lại cùng một lượng thời gian.
Ôn ngắt quãng. Ôn một chế định sau một ngày, sau một tuần, sau một tháng hiệu quả hơn ôn ba lần liền trong một buổi. Một cuốn sổ ghi lịch ôn hoặc bộ thẻ ghi nhớ chia theo ngày giúp bạn giữ nhịp.
Gắn với tình huống. Mỗi mốc tuổi, mỗi thời hiệu nên đi kèm một tình huống giả định ngắn. Trí nhớ bám vào câu chuyện tốt hơn bám vào con số trơ trọi.
Nhớ cặp đối lập. Ghi nhớ theo cặp như thời hạn – thời hiệu, vô hiệu – huỷ bỏ, đơn phương chấm dứt – huỷ bỏ hợp đồng. Khi nhớ khác biệt, bạn tự nhiên nhớ cả hai khái niệm.
Dạy lại cho người khác. Giải thích cho bạn học hay người thân không học luật buộc bạn sắp xếp lại kiến thức và lộ ra chỗ hổng. Nếu bạn không giải thích được bằng lời đơn giản, bạn chưa hiểu đủ.
Viết thẻ ghi nhớ hai mặt. Mặt trước là câu hỏi, mặt sau là câu trả lời kèm căn cứ. Thẻ tự viết có giá trị hơn thẻ mua sẵn vì quá trình viết đã là một lần học.
Những thứ thường bị nhớ nhầm nhất
Danh sách dưới đây tập hợp các cặp khái niệm mà sinh viên năm hai, năm ba hay dùng lẫn. Không cần học thuộc danh sách này; chỉ cần dùng nó để tự kiểm tra xem bạn phân biệt được chưa.
- Thời hạn và thời hiệu: thời hạn là khoảng thời gian xác định để một việc diễn ra; thời hiệu là thời hạn mà khi hết thì chủ thể được hưởng quyền, được miễn nghĩa vụ, hoặc mất quyền khởi kiện, quyền yêu cầu.
- Hợp đồng vô hiệu và huỷ bỏ hợp đồng: vô hiệu xuất phát từ việc hợp đồng không đáp ứng điều kiện có hiệu lực ngay từ khi giao kết; huỷ bỏ thường gắn với vi phạm trong quá trình thực hiện.
- Năng lực pháp luật và năng lực hành vi: một bên là khả năng có quyền và nghĩa vụ, bên kia là khả năng bằng hành vi của mình xác lập, thực hiện quyền và nghĩa vụ.
- Người đại diện theo pháp luật và người đại diện theo uỷ quyền: căn cứ phát sinh khác nhau, phạm vi đại diện cũng xác định khác nhau.
- Miễn trách nhiệm hình sự và miễn hình phạt: hai chế định khác nhau về điều kiện và hậu quả pháp lý.
- Tạm giữ, tạm giam trong tố tụng hình sự và tạm giữ hành chính: tên gần giống nhưng thuộc hai hệ thống pháp luật khác nhau.
Khi đã phân biệt chắc các cặp này, nhiều câu nhận định trong đề thi sẽ trở nên dễ, vì đề thường lấy đặc điểm của khái niệm này gán cho khái niệm kia để kiểm tra bạn.
Thế nào thì gọi là đã hiểu một quy định
Bạn nói được quy định đó bảo vệ ai và vì sao. Mỗi quy định đều cân bằng lợi ích của một số chủ thể. Quy định hạn chế giao dịch của người chưa thành niên bảo vệ chính người đó trước những quyết định họ chưa đủ khả năng cân nhắc. Nói được mục đích là đã qua bước đầu của hiểu.
Bạn tự nghĩ ra một tình huống mà quy định áp dụng được. Không lấy ví dụ trong sách, mà tự đặt một câu chuyện mới. Nếu tình huống của bạn đúng với điều kiện của quy định, bạn đã nắm điều kiện.
Bạn tự nghĩ ra một tình huống gần giống nhưng quy định không áp dụng. Đây là bước khó hơn và quan trọng hơn. Tìm được "ca biên" nghĩa là bạn biết chính xác ranh giới của quy định, thứ mà câu nhận định đúng sai hay kiểm tra.
Bạn chỉ ra được quy định đó nối với chế định nào khác. Một quy định đứng riêng lẻ hiếm khi giải được trọn tình huống. Biết nó dẫn sang đâu cho thấy bạn đã có cái nhìn hệ thống.
Bạn biết quy định đó đã từng thay đổi hay chưa. Không bắt buộc với mọi quy định, nhưng với những chỗ vừa được sửa, biết "trước đây thế nào, nay thế nào" giúp bạn tránh nhầm khi gặp tài liệu cũ và hiểu vì sao nhà làm luật đổi.
Học thuộc ở mức nào là vừa cho từng loại kỳ thi
Kỳ thi viết có được sử dụng văn bản pháp luật không ghi chú (tuỳ quy chế môn) đòi hỏi ít học thuộc nguyên văn hơn, nhưng đòi hỏi bạn biết tra rất nhanh và hiểu sâu để lập luận. Thời gian trong phòng thi có hạn; ai phải lật từng trang để tìm điều luật sẽ thiếu thời gian viết phần phân tích.
Kỳ thi viết không được dùng tài liệu đòi hỏi bạn nhớ chính xác các điểm neo và nhớ đủ để trình bày căn cứ. Thông thường giám khảo không đòi số điều cho mọi ý, nhưng bạn cần nêu đúng tên văn bản và nội dung quy định.
Thi vấn đáp kiểm tra tầng nhớ chính xác và tầng hiểu cùng lúc, qua cách bạn trả lời câu hỏi phụ. Thi trắc nghiệm thường tập trung vào chi tiết điều kiện, ngoại lệ, mốc thời gian, nên tầng nhớ chính xác chiếm tỷ trọng lớn hơn. Biết trước hình thức thi của từng môn qua đề cương giúp bạn phân bổ công sức giữa ba tầng cho hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Người trí nhớ kém có học luật được không?
Được. Ngành luật cần trí nhớ ở mức vừa phải cho các điểm neo, còn lại phụ thuộc vào khả năng hiểu, lập luận và tra cứu. Các kỹ thuật như ôn ngắt quãng, tự kiểm tra, gắn với tình huống giúp hầu hết mọi người nhớ được phần cần nhớ. Thói quen làm việc có hệ thống thường quan trọng hơn trí nhớ bẩm sinh.
Có cần nhớ số điều luật không?
Không cần nhớ số của mọi điều. Bạn sẽ tự nhớ số của những điều hay dùng nhất qua quá trình học và làm bài. Với phần còn lại, nhớ đúng tên văn bản, phần hoặc chương và nội dung quy định là đủ để tra lại khi cần. Số điều cũng có thể thay đổi khi văn bản bị thay thế.
Thẻ ghi nhớ có hợp với môn luật không?
Hợp với tầng kiến thức cần nhớ chính xác: định nghĩa, điều kiện, mốc tuổi, thời hiệu, cặp khái niệm dễ nhầm. Không nên dùng thẻ để chứa cả lập luận dài vì sẽ biến việc ôn thành đọc thuộc. Phần lập luận nên luyện bằng cách viết câu trả lời và giải tình huống.
Học thuộc văn mẫu trả lời câu hỏi thi có nên không?
Không nên. Đề thi ngành luật thay đổi cách hỏi liên tục, và giám khảo nhận ra rất nhanh một câu trả lời chép theo khuôn mà không khớp với câu hỏi. Bạn nên tự viết câu trả lời cho các câu trong đề cương, rồi so với tài liệu tham khảo để bổ sung, chứ không học nguyên một bản có sẵn.
Ôn thi môn luật nên bắt đầu trước bao lâu?
Lý tưởng là ôn liên tục trong học kỳ bằng cách viết câu trả lời ngắn hằng tuần. Giai đoạn ôn tập chính thức nên bắt đầu khoảng ba đến bốn tuần trước kỳ thi với môn lớn, để đủ thời gian ôn ngắt quãng ít nhất hai vòng. Ôn dồn trong vài ngày cuối dễ làm bạn nhầm lẫn giữa các chế định.