Cách học chắc nhất cho một môn luật thực định như dân sự, hình sự, lao động hay thương mại là đọc giáo trình và văn bản luật song song: giáo trình cho bạn khái niệm, lý thuyết và cách giải thích, còn bộ luật hoặc luật chuyên ngành là căn cứ để bạn trích dẫn và kiểm tra. Chỉ đọc giáo trình thì dễ học phải quy định đã sửa; chỉ đọc luật thì thấy chữ mà không hiểu vì sao quy định như vậy.
Bài này hướng dẫn cách tổ chức việc đọc hai nguồn cùng lúc cho một chương cụ thể, cách đánh dấu để ôn lại nhanh, cách lập bảng đối chiếu và xử lý khi giáo trình nói một đằng, văn bản hiện hành quy định một nẻo. Ví dụ lấy từ Bộ luật Dân sự 2015 vì đây là môn nền mà mọi sinh viên luật đều học.
Giáo trình và văn bản luật: mỗi thứ cho bạn điều gì
Giáo trình là sách do tập thể giảng viên biên soạn để giảng dạy. Nó trình bày khái niệm, đặc điểm, phân loại, lịch sử hình thành của một chế định, thường kèm quan điểm khoa học và ví dụ. Giáo trình không phải nguồn pháp luật; khi làm bài, bạn không thể viết "theo giáo trình thì người này phải bồi thường" mà phải viết "theo quy định của Bộ luật Dân sự…".
Văn bản luật thì ngược lại: ngắn gọn, chính xác, có hiệu lực bắt buộc, nhưng không giải thích vì sao. Một điều luật về điều kiện có hiệu lực của giao dịch dân sự chỉ liệt kê các điều kiện; nó không nói vì sao cần các điều kiện đó hay hậu quả của từng loại vi phạm khác nhau thế nào. Phần đó nằm trong giáo trình và sách chuyên khảo.
Hai nguồn còn khác nhau ở tốc độ cập nhật. Văn bản luật được sửa đổi khi cơ quan có thẩm quyền ban hành văn bản mới; giáo trình chỉ được cập nhật khi tái bản. Vì vậy, trong một số chương, giáo trình có thể đang mô tả quy định đã bị thay thế. Đọc song song là cách tự nhiên nhất để phát hiện những chỗ lệch đó.
Quy trình đọc một chương theo hai nguồn
Lấy ví dụ chương về giao dịch dân sự. Quy trình dưới đây áp dụng được cho hầu hết các chương của môn luật thực định.
- Đọc mục lục chương trong giáo trình và tìm các điều luật tương ứng trong Bộ luật Dân sự. Ghi số điều đầu và cuối của phần luật liên quan.
- Đọc lướt toàn bộ các điều luật đó một lượt, chưa cần hiểu hết, để biết luật chia vấn đề thành những nội dung nào.
- Đọc giáo trình phần khái niệm và đặc điểm, sau đó quay lại điều luật định nghĩa (nếu có) và so câu chữ hai bên.
- Đọc từng tiểu mục của giáo trình, mỗi tiểu mục xong thì mở đúng điều luật tương ứng, đánh dấu từ khoá điều kiện và hệ quả.
- Ghi riêng các ngoại lệ trong luật, thường bắt đầu bằng cụm như "trừ trường hợp", "trường hợp… thì", "nếu không có thoả thuận khác".
- Đánh dấu chỗ giáo trình và luật có vẻ không khớp, ghi lại câu hỏi để kiểm tra văn bản sửa đổi hoặc hỏi giảng viên.
- Kết thúc bằng một trang tóm tắt chương theo cấu trúc của luật, mỗi ý kèm số điều và một dòng giải thích lấy từ giáo trình.
Lần đầu làm theo quy trình này sẽ chậm, một chương có thể mất cả buổi. Từ chương thứ ba trở đi, khi đã quen cấu trúc bộ luật, tốc độ sẽ tăng lên rõ rệt và bạn có sẵn một bộ tóm tắt để ôn thi.
Bảng đối chiếu: mẫu ghi chép cho từng vấn đề
Một bảng đối chiếu ba cột giúp bạn thấy ngay mỗi ý lấy từ đâu. Dưới đây là cách điền cho vài vấn đề trong chương giao dịch dân sự, nội dung chỉ để minh hoạ cách ghi.
| Vấn đề | Văn bản luật nói gì (căn cứ) | Giáo trình giải thích thêm |
|---|---|---|
| Điều kiện có hiệu lực của giao dịch | Liệt kê điều kiện về chủ thể, ý chí tự nguyện, mục đích và nội dung, hình thức trong trường hợp luật có quy định | Vì sao từng điều kiện tồn tại, phân biệt với điều kiện để hợp đồng được giao kết |
| Giao dịch vô hiệu do giả tạo | Quy định hệ quả khi giao dịch nhằm che giấu giao dịch khác | Phân biệt giả tạo để che giấu và giả tạo để trốn tránh nghĩa vụ với người thứ ba, ví dụ giả định |
| Hậu quả của giao dịch vô hiệu | Không làm phát sinh quyền, nghĩa vụ; các bên khôi phục tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau | Vấn đề bảo vệ người thứ ba ngay tình, các quan điểm khi tài sản đã bị chuyển qua nhiều người |
| Thời hiệu yêu cầu tuyên bố vô hiệu | Quy định thời hiệu và trường hợp không bị hạn chế thời hiệu | Lý do pháp luật phân biệt các loại vô hiệu khi đặt thời hiệu |
Cột giữa luôn ghi số điều và tên văn bản kèm năm, ví dụ "Bộ luật Dân sự 2015". Cột phải có thể ghi số trang giáo trình để khi ôn bạn quay lại đúng chỗ. Đừng chép nguyên văn dài; ghi theo từ khoá là đủ.
Đọc một điều luật cho chậm: năm chỗ cần dừng
Chủ thể. Điều luật áp dụng cho ai: mọi cá nhân, pháp nhân, hay chỉ người chưa thành niên, chỉ doanh nghiệp, chỉ cơ quan nhà nước? Nhầm chủ thể là lỗi rất hay gặp khi làm bài tình huống.
Điều kiện. Những yếu tố nào phải có thì quy định mới được áp dụng. Chú ý chữ "và" với chữ "hoặc": "và" đòi đủ mọi điều kiện, "hoặc" chỉ cần một.
Hệ quả. Khi điều kiện thoả mãn thì điều gì xảy ra: quyền phát sinh, nghĩa vụ phải làm, giao dịch vô hiệu, trách nhiệm bồi thường.
Ngoại lệ và dẫn chiếu. Cụm "trừ trường hợp", "theo quy định tại", "luật khác có liên quan" cho biết bạn phải đọc thêm chỗ khác mới đủ. Dẫn chiếu thường là nơi đề thi đặt bẫy.
Từ ngữ có định nghĩa riêng. Nhiều luật có điều giải thích từ ngữ ở đầu văn bản. Một từ quen thuộc trong đời sống có thể mang nghĩa hẹp hơn hoặc rộng hơn trong văn bản đó.
Khi giáo trình và luật hiện hành không khớp
Gặp chỗ lệch, đừng vội kết luận giáo trình sai. Trước hết kiểm tra năm xuất bản của giáo trình và ngày hiệu lực của văn bản bạn đang đọc. Nếu giáo trình in trước khi luật được sửa đổi, gần như chắc chắn chỗ lệch là do luật đã thay đổi. Khi đó, phần lý thuyết của giáo trình nhiều khi vẫn dùng được, còn phần mô tả quy định cụ thể thì phải cập nhật theo văn bản mới.
Trường hợp thứ hai là giáo trình trình bày một quan điểm khoa học khác với cách hiểu phổ biến, hoặc phê bình quy định hiện hành. Điều này bình thường trong khoa học pháp lý. Khi làm bài, bạn trình bày quy định hiện hành trước, sau đó mới nêu quan điểm khác nếu đề hỏi bình luận hoặc đánh giá.
Trường hợp thứ ba hiếm hơn: bạn đọc nhầm văn bản, ví dụ đọc bản đã hết hiệu lực tải từ một trang không chính thức. Vì vậy nguồn văn bản quan trọng. Nên dùng Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật, Công báo hoặc trang thông tin chính thức của cơ quan ban hành, và ghi ngày tải về. Bản lưu trên các trang tổng hợp tiện tra cứu nhưng phải kiểm lại tình trạng hiệu lực.
Đánh dấu bộ luật thế nào để ôn thi nhanh
Một bộ luật in được đánh dấu khoa học là tài liệu ôn thi giá trị, đặc biệt nếu kỳ thi cho phép mang văn bản pháp luật không ghi chú vào phòng thi. Hãy kiểm tra quy chế môn học trước khi ghi chú vào bản định mang vào phòng thi.
- Dùng một màu cố định cho điều kiện, một màu cho hệ quả, một màu cho ngoại lệ, áp dụng thống nhất cho cả bộ luật.
- Dán nhãn giấy nhỏ ở mép trang đầu mỗi phần lớn, mỗi chế định chính, để lật tới trong vài giây.
- Ở lề, ghi số điều có liên quan khi một điều dẫn chiếu sang điều khác, để không phải nhớ.
- Không tô kín cả trang; nếu mọi dòng đều được tô thì việc tô mất tác dụng.
- Với bản điện tử, tạo mục lục riêng có liên kết tới các điều hay dùng và ghi chú ngắn ở mỗi điều.
- Đầu mỗi học kỳ, kiểm tra lại văn bản có được sửa đổi không; nếu có, đánh dấu rõ những điều đã bị sửa để tránh dùng nội dung cũ.
Đánh dấu là phương tiện, không phải mục tiêu. Một bộ luật được tô màu đẹp nhưng bạn không biết vì sao tô chỗ đó thì không giúp gì khi gặp tình huống lạ trong đề thi.
Áp dụng cho các môn khác ngoài dân sự
Với luật hình sự, cấu trúc Bộ luật Hình sự chia phần chung và phần các tội phạm. Phần chung nên đọc song song với giáo trình rất kỹ vì các khái niệm như lỗi, đồng phạm, các giai đoạn thực hiện tội phạm, tuổi chịu trách nhiệm hình sự xuất hiện trong mọi bài tập. Phần các tội phạm thì đọc theo nhóm tội, chú ý dấu hiệu định tội và các khung hình phạt.
Với các môn tố tụng như tố tụng dân sự, tố tụng hình sự, cách đọc hiệu quả là đọc theo trình tự giai đoạn: khởi kiện hoặc khởi tố, thụ lý, chuẩn bị xét xử, xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, các thủ tục đặc biệt. Vẽ một dòng thời gian, mỗi giai đoạn ghi điều luật và thời hạn chính, sẽ giúp bạn nắm cả bộ luật trên một trang.
Với các môn luật chuyên ngành như đất đai, doanh nghiệp, lao động, ngoài luật còn cần đọc nghị định và thông tư hướng dẫn. Giáo trình thường chỉ nhắc khung lớn; chi tiết thủ tục nằm trong văn bản dưới luật và thay đổi nhanh hơn. Ở các môn này, thói quen kiểm tra văn bản hướng dẫn còn hiệu lực hay không càng quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Nên đọc giáo trình trước hay đọc luật trước?
Với chương mới, nên đọc lướt các điều luật trước để biết khung, rồi đọc giáo trình để hiểu, sau đó quay lại luật để đọc kỹ. Cách này giúp bạn không bị giáo trình dẫn đi theo cách trình bày riêng mà quên mất cấu trúc thật của văn bản. Khi ôn tập, có thể làm ngược lại tuỳ thói quen.
Giáo trình cũ có còn đáng đọc không?
Phần lý luận, khái niệm, lịch sử và phân tích khoa học của giáo trình cũ thường vẫn có giá trị. Phần mô tả quy định cụ thể thì phải đối chiếu với văn bản hiện hành. Khi dùng giáo trình cũ, hãy ghi chú rõ ở những trang đã lệch để không vô tình học phải quy định đã bị thay.
Có cần mua bộ luật in hay chỉ dùng bản điện tử?
Bản điện tử thuận tiện để tìm từ khoá và luôn cập nhật được. Bản in tiện để đánh dấu, đọc liền mạch và có thể được mang vào một số kỳ thi nếu quy chế cho phép. Nhiều sinh viên dùng cả hai: bản in để học và ôn, bản điện tử để tra nhanh và kiểm tra hiệu lực.
Làm sao biết một văn bản còn hiệu lực hay không?
Tra trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về văn bản pháp luật hoặc nguồn chính thức của cơ quan ban hành, xem phần tình trạng hiệu lực và các văn bản sửa đổi, bổ sung, thay thế. Với văn bản đã sửa nhiều lần, nên tìm văn bản hợp nhất để đọc bản nội dung đầy đủ, nhưng nhớ rằng căn cứ chính thức vẫn là các văn bản gốc.
Đọc luật thấy khô quá, làm sao để không bỏ cuộc?
Đọc luật khô vì thiếu bối cảnh. Hãy gắn mỗi điều luật với một tình huống đời thường giả định: mua bán xe cũ, thuê nhà, vay tiền người quen. Khi điều luật trả lời được một câu hỏi cụ thể, việc đọc trở nên có mục đích. Đọc theo khối ngắn và xen kẽ với giáo trình cũng giúp đỡ mệt.
Có nên đọc thêm sách bình luận khoa học bộ luật không?
Sách bình luận giải thích từng điều luật, có ích khi bạn đã nắm khung và muốn hiểu sâu một vấn đề. Cần chọn bản viết cho đúng văn bản đang có hiệu lực, vì sách bình luận văn bản cũ có thể gây nhầm. Năm đầu học môn, giáo trình và văn bản luật thường đã đủ.