Ở công ty luật Việt Nam, bậc nghề thường đi từ trợ lý hoặc chuyên viên pháp lý, luật sư tập sự, luật sư cộng sự (associate), luật sư cộng sự cấp cao (senior associate), có nơi thêm bậc luật sư chính hoặc tư vấn cao cấp (counsel), rồi đến luật sư thành viên (partner). Tên gọi mỗi nơi một khác, nhưng ranh giới quan trọng nhất là giữa người làm theo hợp đồng lao động và người là thành viên, tức đồng sở hữu tổ chức hành nghề.
Bài này giải thích mỗi bậc làm gì, được đánh giá theo tiêu chí nào, và điều gì quyết định việc lên luật sư thành viên. Ở các văn phòng nhỏ, bậc nghề đơn giản hơn nhiều, có khi chỉ có chủ văn phòng và các luật sư làm việc theo hợp đồng. Thu nhập từng bậc không thuộc phạm vi bài, vì mỗi nơi một khác và thay đổi theo thời gian.
Vì sao công ty luật cần cấp bậc
Một vụ việc lớn thường cần nhiều người ở nhiều mức kinh nghiệm: người rà soát hàng trăm tài liệu, người soạn nháp, người kiểm tra lập luận, người chịu trách nhiệm trước khách hàng. Cấp bậc là cách phân công việc theo mức kinh nghiệm và mức trách nhiệm. Khách hàng cũng cần biết ai là người cuối cùng ký và chịu trách nhiệm về ý kiến pháp lý.
Mô hình cấp bậc ở nhiều công ty luật Việt Nam chịu ảnh hưởng của các hãng luật quốc tế, nên tên gọi tiếng Anh được dùng phổ biến cả trong giao tiếp nội bộ. Điều này dễ gây nhầm cho người mới: "associate" không phải cộng sự theo nghĩa góp vốn, mà là luật sư làm việc theo hợp đồng lao động; còn "partner" mới gần với nghĩa người đồng sở hữu.
Về pháp lý, Luật Luật sư quy định công ty luật có thể tổ chức theo loại hình công ty luật hợp danh hoặc công ty luật trách nhiệm hữu hạn, và thành viên của công ty luật phải là luật sư. Vì vậy, dù tên gọi nội bộ thế nào, chỉ luật sư mới có thể trở thành thành viên chủ sở hữu. Người không phải luật sư có thể giữ vị trí quản lý vận hành nhưng không phải luật sư thành viên.
Các bậc thường gặp và việc chính của từng bậc
Bảng sau mô tả theo cách các công ty luật vừa và lớn hay tổ chức. Tên gọi, số bậc và thời gian ở mỗi bậc khác nhau giữa các nơi.
| Bậc | Việc chính | Được đánh giá chủ yếu theo |
|---|---|---|
| Trợ lý luật sư, chuyên viên pháp lý | Tra cứu, tổng hợp hồ sơ, soạn nháp đơn giản, theo dõi thủ tục | Cẩn thận, đúng hạn, không sót |
| Luật sư tập sự | Như trên, cộng thêm tham gia vụ việc dưới hướng dẫn của luật sư hướng dẫn | Học nhanh, tuân thủ quy định tập sự, chất lượng nháp |
| Luật sư cộng sự (associate) | Soạn văn bản, nghiên cứu, rà soát, làm việc với khách hàng ở mức kỹ thuật | Chất lượng sản phẩm, khối lượng việc, sự tin cậy |
| Luật sư cộng sự cấp cao (senior associate) | Điều phối phần việc của nhóm nhỏ, rà bản của người dưới, là đầu mối hằng ngày với khách hàng | Khả năng quản lý vụ việc, hướng dẫn người mới |
| Luật sư chính, tư vấn cao cấp (counsel) | Chuyên gia sâu một mảng, không nhất thiết quản lý nhóm hay mang khách về | Độ sâu chuyên môn, uy tín trong mảng |
| Luật sư thành viên (partner) | Chịu trách nhiệm cuối cùng với khách hàng, phát triển khách hàng, quản trị công ty | Khách hàng, uy tín, đóng góp vào kết quả chung |
Bậc counsel đáng chú ý vì đó là lối đi cho người giỏi chuyên môn nhưng không muốn hoặc chưa sẵn sàng gánh phần phát triển khách hàng và quản trị. Không phải công ty nào cũng có bậc này; nếu bạn biết mình thuộc kiểu người đó, hãy hỏi về nó khi chọn nơi làm.
Từ associate lên senior: thay đổi ở đâu
Từ làm việc sang quản lý việc. Associate được đánh giá bằng sản phẩm của chính mình. Senior associate được đánh giá bằng sản phẩm của cả nhóm nhỏ mình điều phối: phân việc hợp lý, rà soát đúng chỗ, giao cho cấp trên một bản đã sạch.
Từ trả lời câu hỏi sang đặt câu hỏi. Người mới nhận câu hỏi pháp lý đã được cắt gọn. Người lên senior phải tự đọc tình huống của khách hàng và nhận ra câu hỏi pháp lý nào đang ẩn trong đó, kể cả những câu khách hàng chưa nghĩ tới.
Từ hậu trường ra phía trước. Senior associate thường là người khách hàng gọi đầu tiên khi có việc phát sinh. Cách bạn trả lời một cuộc gọi bất ngờ, giữ bình tĩnh và biết khi nào phải xin thời gian để kiểm lại, trở thành tiêu chí đánh giá.
Từ học sang dạy. Hướng dẫn luật sư mới, góp ý bản nháp của họ một cách xây dựng là kỹ năng mà nhiều người chưa từng được dạy. Người dạy tốt thường được tin giao nhóm lớn hơn.
Lên luật sư thành viên: điều thật sự quyết định
Nhiều luật sư trẻ nghĩ rằng giỏi chuyên môn và làm chăm thì đến lúc sẽ được mời làm thành viên. Thực tế, chuyên môn là điều kiện cần nhưng hiếm khi đủ. Thành viên là người đồng sở hữu, chia lợi nhuận, chịu rủi ro và cùng quyết định tương lai của tổ chức. Các thành viên hiện tại sẽ hỏi: người này có làm tổ chức mạnh hơn không, có đáng tin để cùng chịu trách nhiệm không.
Yếu tố thường được xét gồm: khả năng giữ và phát triển khách hàng, uy tín chuyên môn trong một mảng, khả năng dẫn dắt nhóm, sự phù hợp với văn hoá và định hướng của tổ chức, và đôi khi khả năng góp vốn. Luật Luật sư cũng có điều kiện về thời gian hành nghề đối với luật sư thành lập hoặc tham gia thành lập tổ chức hành nghề; con số cụ thể bạn đối chiếu luật hiện hành, nhất là khi luật được sửa đổi.
Một số hãng luật quốc tế phân biệt thành viên góp vốn với thành viên nhận lương cố định; ở Việt Nam, cách tổ chức nội bộ tuỳ thoả thuận giữa các luật sư trong khuôn khổ Luật Luật sư và luật doanh nghiệp liên quan. Khi được mời, hãy đọc kỹ thoả thuận thành viên: quyền biểu quyết, cách chia lợi nhuận, nghĩa vụ góp vốn, trách nhiệm khi công ty gặp rủi ro, điều kiện rút lui. Đây là lúc bạn nên nhờ một luật sư khác đọc giúp, giống như bạn khuyên khách hàng làm thế.
Những việc nên làm từ bậc associate nếu muốn đi xa
Đường lên thành viên dài, nhưng nhiều thứ quyết định nó được xây từ rất sớm. Những thói quen người làm nghề lâu năm hay nhắc:
- Chọn một mảng để đi sâu từ khi còn là associate, viết bài chuyên môn, tham gia các buổi trao đổi nghiệp vụ trong mảng đó để người trong nghề biết tên mình.
- Hiểu việc kinh doanh của khách hàng, không chỉ câu hỏi pháp lý họ gửi tới. Khách hàng ở lại với luật sư hiểu họ.
- Giữ quan hệ với bạn học, đồng nghiệp cũ. Nhiều khách hàng đầu tiên của một luật sư thành viên đến từ những người từng làm cùng nay ở vị trí ra quyết định trong doanh nghiệp.
- Học đọc báo cáo tài chính và hiểu cách tổ chức hành nghề vận hành: chi phí, thu, công nợ. Thành viên phải quan tâm đến những con số này.
- Giữ hồ sơ đạo đức nghề nghiệp sạch. Một lần bị khiếu nại, kỷ luật có thể làm chậm hoặc chặn hẳn con đường này.
- Chủ động nói với cấp trên về định hướng của mình, hỏi rõ tiêu chí công ty đang dùng, thay vì đoán.
Ở văn phòng nhỏ, bậc nghề trông thế nào
Phần lớn tổ chức hành nghề luật sư ở Việt Nam có quy mô nhỏ: một trưởng văn phòng hoặc vài luật sư thành viên, vài luật sư làm theo hợp đồng lao động, một hai trợ lý. Ở đây không có bảng cấp bậc thành văn, không có kỳ đánh giá lên bậc. Sự tiến bộ thể hiện ở loại việc được giao: từ soạn nháp sang tự tiếp khách, từ theo vụ của người khác sang đứng tên chính trong vụ việc, từ việc nhỏ sang việc có giá trị lớn hơn.
Điều này có mặt tốt: không phải chờ đủ số năm theo quy định nội bộ, ai làm được thì được giao. Mặt khó là tiêu chí phụ thuộc vào cảm nhận của một người, và lộ trình lên thành viên thường không có. Ở văn phòng luật sư, chủ văn phòng là người duy nhất làm chủ, nên luật sư làm theo hợp đồng muốn tiến xa hơn thường phải hoặc cùng chủ văn phòng chuyển sang mô hình công ty luật, hoặc tự mở tổ chức riêng khi đủ điều kiện.
Nếu bạn làm ở văn phòng nhỏ, hãy chủ động hỏi người chủ về hướng đi của bạn sau vài năm, và tự ghi lại những vụ việc mình đã làm chính. Danh sách đó là hồ sơ năng lực thật khi bạn cần chuyển chỗ hoặc bàn chuyện cùng làm thành viên, thay cho chức danh mà văn phòng nhỏ không có.
Không lên thành viên có phải là thất bại
Không. Nhiều luật sư giỏi chọn không làm thành viên, hoặc làm thành viên một thời gian rồi rút ra để làm counsel, chuyển sang làm luật sư nội bộ, sang giảng dạy, làm trọng tài viên hay mở văn phòng riêng nhỏ hơn. Mỗi con đường có giá trị riêng và phù hợp với những giai đoạn khác nhau của đời người.
Áp lực "lên hay ra" ở một số tổ chức lớn có thể khiến luật sư trẻ cảm thấy chỉ có một đường đúng. Hãy nhớ rằng cấp bậc là cấu trúc của một tổ chức cụ thể, không phải thước đo năng lực nghề luật nói chung. Một luật sư làm tốt việc của mình, được khách hàng tin cậy và giữ được chuẩn mực nghề nghiệp đã đi đúng nghề, bất kể chức danh in trên danh thiếp.
Nếu bạn đang ở giữa đường và băn khoăn, cách hữu ích là nói chuyện với vài người đã chọn những hướng khác nhau sau mười năm làm nghề, hỏi họ đánh đổi những gì. Những câu chuyện cụ thể sẽ giúp bạn hơn mọi lời khuyên chung.
Câu hỏi thường gặp
Associate trong công ty luật có phải là cộng sự góp vốn không?
Không. Associate là luật sư làm việc theo hợp đồng lao động, nhận việc từ luật sư thành viên và được trả lương. Chữ "cộng sự" trong tiếng Việt dễ gây hiểu nhầm, nhưng người góp vốn và đồng sở hữu là luật sư thành viên, tức partner.
Người không phải luật sư có làm partner được không?
Theo Luật Luật sư, thành viên của công ty luật phải là luật sư. Người không có thẻ luật sư có thể giữ vị trí quản lý vận hành, tài chính hay nhân sự trong công ty luật, nhưng không thể là thành viên chủ sở hữu theo nghĩa pháp lý của tổ chức hành nghề luật sư.
Mất bao lâu để lên partner?
Không có con số chung. Tuỳ công ty, mảng hành nghề và năng lực phát triển khách hàng của từng người, có người mất chưa đến mười năm, có người lâu hơn nhiều hoặc không bao giờ. Ngoài ra luật có điều kiện về thời gian hành nghề đối với người thành lập, tham gia thành lập tổ chức hành nghề.
Trợ lý luật sư có thể lên luật sư cộng sự không?
Có, nếu người đó có bằng cử nhân luật và hoàn thành các bước để được cấp chứng chỉ hành nghề, gia nhập đoàn và có thẻ. Nhiều công ty hỗ trợ trợ lý đi học đào tạo nghề và tập sự. Kinh nghiệm làm trợ lý giúp quá trình tập sự nhẹ hơn vì đã quen việc thật.
Counsel khác partner ở điểm nào?
Counsel thường là luật sư có chuyên môn sâu và thâm niên cao nhưng không phải chủ sở hữu, không gánh trách nhiệm phát triển khách hàng và quản trị như partner. Đây là vị trí phù hợp với người muốn tập trung làm chuyên môn. Không phải công ty nào cũng có bậc này.
Có nên rời công ty để lên partner nhanh hơn ở nơi khác không?
Có người làm vậy và thành công, nhất là khi mang theo được uy tín chuyên môn. Nhưng bạn phải tôn trọng quy tắc nghề khi chuyển đi: không lôi kéo khách hàng trái quy tắc, không mang theo hồ sơ, thông tin của nơi cũ. Hãy đọc kỹ hợp đồng lao động và cam kết đã ký trước khi quyết định.