Kiểm tra viên là chức danh nghiệp vụ của ngành kiểm sát, giúp kiểm sát viên trong việc thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp; thẩm tra viên là chức danh nghiệp vụ của ngành toà án, làm công việc thẩm tra hồ sơ và các nhiệm vụ nghiệp vụ khác theo phân công. Hai chức danh này ít xuất hiện trên báo chí, nhưng là nơi rất nhiều cử nhân luật làm việc nhiều năm trong ngành tư pháp.
Học sinh, sinh viên thường chỉ biết tới thẩm phán, kiểm sát viên và luật sư. Bài này đặt hai chức danh nghiệp vụ lên bàn để bạn hiểu: họ làm gì trong một ngày, kỹ năng nào quyết định, vị trí này đứng ở đâu trong con đường nghề, và ai thấy thoải mái khi làm việc ở hậu trường của hệ thống tư pháp. Còn chuyện người dân được thẩm tra viên mời làm việc khi nào là góc của đương sự, đã có bài riêng ở site về toà án.
Kiểm tra viên: người cùng kiểm sát viên đọc hồ sơ
Trong viện kiểm sát, kiểm sát viên được phân công thụ lý vụ việc, còn kiểm tra viên là người cùng làm phần lớn công việc nghiên cứu. Bộ luật Tố tụng hình sự xếp kiểm tra viên vào nhóm người tiến hành tố tụng, nghĩa là họ có nhiệm vụ, quyền hạn riêng theo luật và phải từ chối hoặc bị thay đổi khi có căn cứ cho thấy có thể không vô tư.
Việc thường gặp của kiểm tra viên gồm: nghiên cứu hồ sơ, tài liệu, chứng cứ và báo cáo kết quả cho kiểm sát viên; lập bảng tóm tắt hồ sơ, bảng thống kê chứng cứ; ghi biên bản khi tham gia các hoạt động tố tụng; dự thảo một số văn bản theo phân công như dự thảo cáo trạng, dự thảo kiến nghị; theo dõi thời hạn của các vụ việc được giao. Trong kiểm sát dân sự, hành chính, kiểm tra viên cũng nghiên cứu hồ sơ và chuẩn bị ý kiến để kiểm sát viên phát biểu.
Nói gọn, kiểm tra viên là người đọc hồ sơ kỹ nhất trong nhiều vụ. Kiểm sát viên có thể theo dõi nhiều vụ cùng lúc; chất lượng bản tóm tắt và bảng chứng cứ do kiểm tra viên chuẩn bị ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng quyết định cuối cùng. Với người mới vào ngành kiểm sát, đây là vị trí học nghề sát nhất.
Thẩm tra viên: người thẩm tra hồ sơ trong ngành toà án
Ở toà án, thẩm tra viên là chức danh nghiệp vụ được quy định trong luật tổ chức toà án. Việc nổi bật nhất của thẩm tra viên là thẩm tra hồ sơ các vụ việc mà bản án, quyết định đã có hiệu lực pháp luật nhưng có đơn đề nghị xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm: đọc lại toàn bộ hồ sơ, đối chiếu với nội dung đơn, kết luận về những điểm cần xem xét và báo cáo cho người có thẩm quyền.
Ngoài việc đó, thẩm tra viên còn được giao nhiều nhiệm vụ nghiệp vụ khác tuỳ từng toà án và theo phân công của chánh án: thu thập thêm tài liệu khi cần cho việc thẩm tra, tổng kết thực tiễn xét xử, chuẩn bị tài liệu phục vụ hướng dẫn nghiệp vụ, nghiên cứu các vụ việc phức tạp theo phân công. Ở toà án cấp tỉnh và Toà án nhân dân tối cao, khối lượng thẩm tra đơn đề nghị giám đốc thẩm, tái thẩm thường lớn.
Khác với thư ký toà án, người tiếp xúc nhiều với đương sự trong quá trình giải quyết vụ án, thẩm tra viên chủ yếu làm việc với hồ sơ đã khép lại. Công việc đòi hỏi khả năng nhìn ra sai sót trong cả chuỗi tố tụng: chứng cứ có được thu thập đúng không, thủ tục có vi phạm nghiêm trọng không, áp dụng pháp luật có chính xác không. Đó là một kiểu tư duy kiểm định, gần với tư duy của người phúc thẩm hơn là người xét xử sơ thẩm.
Đặt hai chức danh cạnh nhau
Bảng dưới so sánh ở mức khái quát để bạn hình dung. Nhiệm vụ cụ thể của từng người còn tuỳ đơn vị và phân công.
| Tiêu chí | Kiểm tra viên (viện kiểm sát) | Thẩm tra viên (toà án) |
|---|---|---|
| Ngành | Kiểm sát | Toà án; ngành thi hành án dân sự cũng có chức danh thẩm tra viên riêng |
| Làm việc cùng ai | Kiểm sát viên được phân công vụ việc | Thẩm phán, chánh án, các đơn vị nghiệp vụ của toà án |
| Giai đoạn vụ việc | Chủ yếu khi vụ việc đang được giải quyết: điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án | Nhiều việc liên quan bản án, quyết định đã có hiệu lực và công tác nghiệp vụ chung |
| Sản phẩm chính | Báo cáo nghiên cứu hồ sơ, bảng chứng cứ, dự thảo văn bản | Báo cáo thẩm tra, tài liệu tổng kết, dự thảo văn bản nghiệp vụ |
| Tiếp xúc người dân | Có, khi tham gia hoạt động tố tụng theo phân công | Có lúc mời đương sự làm việc khi thẩm tra, nhìn chung ít hơn thư ký |
| Kiểu tư duy nổi bật | Nghiên cứu để chuẩn bị quyết định | Kiểm định lại quyết định đã có |
Hai chức danh này cũng là bậc trong ngạch công chức của từng ngành, có thể có các mức khác nhau theo tiêu chuẩn của ngành. Tên gọi các mức và điều kiện nâng bậc do văn bản của từng ngành quy định, nên khi tìm hiểu bạn nên đọc văn bản hiện hành thay vì dựa vào tài liệu cũ.
Một ngày ở hai bàn làm việc (ví dụ giả định)
Anh Tùng (nhân vật giả định) là kiểm tra viên ở một viện kiểm sát khu vực tại Đồng Nai. Buổi sáng anh nhận hồ sơ một vụ lừa đảo chiếm đoạt tài sản vừa có kết luận điều tra, với nhiệm vụ lập bảng tóm tắt và bảng chứng cứ trong ba ngày để kiểm sát viên quyết định truy tố. Anh đọc lướt toàn bộ để nắm khung, rồi đọc kỹ từng lời khai của người bị hại, đánh dấu số tiền mỗi lần chuyển, đối chiếu với sao kê ngân hàng trong hồ sơ. Buổi chiều anh phát hiện một khoản tiền xuất hiện trong lời khai nhưng không có chứng từ tương ứng, ghi chú lại để báo cáo kiểm sát viên xem có cần yêu cầu điều tra bổ sung hay không.
Cùng ngày, chị Mai (nhân vật giả định) là thẩm tra viên ở một toà án cấp tỉnh. Chị đang thẩm tra hồ sơ một vụ tranh chấp quyền sử dụng đất đã xử xong hai cấp, có đơn đề nghị giám đốc thẩm. Đơn cho rằng toà đã không đưa một người thừa kế vào tham gia tố tụng. Chị lần lại toàn bộ hồ sơ, tìm các giấy tờ về quan hệ gia đình, đọc biên bản lấy lời khai để xem người đó có được nhắc tới không, rồi viết báo cáo kết luận việc thẩm tra kèm đề xuất. Hai công việc khác nhau về giai đoạn, nhưng giống nhau ở chỗ: kết quả phụ thuộc vào việc không bỏ sót một trang nào.
Kỹ năng quyết định người làm tốt
Đọc chậm mà không bỏ sót. Cả hai chức danh đều sống bằng việc đọc. Đọc nhanh để nắm khung là cần, nhưng giá trị nằm ở lần đọc chậm: so lời khai lần một với lần ba, so ngày trên biên bản với ngày trên quyết định, so chữ ký với danh sách người có mặt.
Tóm tắt trung thực. Bản tóm tắt chỉ có giá trị khi người đọc tin rằng nó phản ánh đúng hồ sơ. Không lược bỏ tình tiết bất lợi cho kết luận mình đang nghiêng về; ghi rõ chỗ nào là sự kiện đã chứng minh, chỗ nào là lời khai một phía.
Viết báo cáo có cấu trúc. Người nhận báo cáo thường đọc nhiều báo cáo mỗi ngày. Báo cáo tốt nêu kết luận trước, rồi lý do, rồi căn cứ, rồi điểm còn băn khoăn.
Kiến thức tố tụng chi tiết. Nhiều vụ bị huỷ không phải vì sai về nội dung mà vì vi phạm thủ tục. Người thẩm tra, người kiểm tra phải nhận ra vi phạm thủ tục nhanh.
Chịu được việc ở hậu trường. Tên của kiểm tra viên, thẩm tra viên hiếm khi xuất hiện trên văn bản cuối cùng. Người cần được công nhận công khai có thể thấy khó chịu.
Vị trí này dẫn tới đâu
Với nhiều người, kiểm tra viên là bước trước khi trở thành kiểm sát viên, còn thẩm tra viên hoặc thư ký là bước trước khi dự tuyển thẩm phán. Kinh nghiệm làm công tác pháp luật ở các vị trí này thường được tính khi xét tiêu chuẩn cho chức danh tư pháp, theo cách mà luật tổ chức của từng ngành quy định. Bài này không nêu số năm hay điều kiện cụ thể, vì đó là phần tiêu chuẩn bổ nhiệm, có thể thay đổi qua các lần sửa luật và cần đối chiếu văn bản hiện hành.
Nhưng coi hai vị trí này chỉ là bậc thang thì thiếu. Nhiều người làm thẩm tra viên lâu năm trở thành chuyên gia nghiệp vụ được đồng nghiệp tìm đến khi gặp vụ khó, hoặc chuyển sang công tác tổng kết, hướng dẫn nghiệp vụ. Có kiểm tra viên giỏi nghiên cứu được giao các vụ việc phức tạp nhiều năm liền.
Một số người rời ngành sau thời gian làm kiểm tra viên, thẩm tra viên để hành nghề luật sư, công chứng hay làm pháp chế. Vốn đọc hồ sơ và hiểu cách cơ quan tiến hành tố tụng suy nghĩ là lợi thế lớn. Khi rời ngành, bạn vẫn phải đáp ứng điều kiện của nghề mới theo luật hiện hành, và giữ nghĩa vụ bảo mật về những gì đã biết khi còn công tác.
Ai hợp với công việc ở hậu trường tư pháp
Bạn có thể hợp với vị trí kiểm tra viên hoặc thẩm tra viên nếu thấy mình trong phần lớn các ý dưới đây:
- Thích làm việc một mình với tài liệu trong nhiều giờ liền và thấy thoả mãn khi tìm ra một mâu thuẫn nhỏ trong hồ sơ.
- Viết gọn, rõ, quen sắp xếp ý theo trình tự logic hơn là theo cảm hứng.
- Không ngại công việc có tính lặp lại, vì nhiều hồ sơ giống nhau về loại tranh chấp hay loại tội.
- Ưa sự ổn định của tổ chức và chấp nhận lộ trình thăng tiến theo tiêu chuẩn.
- Không cần đứng trước đám đông hằng ngày để thấy công việc có ý nghĩa.
Ngược lại, nếu bạn hứng thú với tranh luận trực tiếp, thích làm việc với con người hơn với giấy tờ, có lẽ nên nhắm tới vai trò của kiểm sát viên tại phiên toà, của luật sư, hoặc của thư ký toà án nơi tiếp xúc với đương sự nhiều hơn. Khi thực tập, hãy xin được ngồi cạnh một kiểm tra viên hoặc thẩm tra viên vài ngày; đó là cách nhanh nhất để biết bạn có hợp không.
Câu hỏi thường gặp
Kiểm tra viên có được ra phiên toà không?
Kiểm tra viên có thể có mặt ở phiên toà để hỗ trợ kiểm sát viên theo phân công, nhưng người thực hành quyền công tố và phát biểu của viện kiểm sát tại phiên toà là kiểm sát viên. Phạm vi cụ thể theo luật tố tụng và phân công của viện.
Thẩm tra viên có quyền quyết định giám đốc thẩm không?
Không. Thẩm tra viên thẩm tra hồ sơ và báo cáo kết quả, đề xuất hướng giải quyết. Quyết định kháng nghị hay không kháng nghị thuộc người có thẩm quyền theo luật tố tụng, còn việc xét xử giám đốc thẩm thuộc hội đồng có thẩm quyền.
Ngành thi hành án dân sự cũng có thẩm tra viên phải không?
Đúng. Ngoài toà án, cơ quan thi hành án dân sự cũng có chức danh thẩm tra viên, làm các việc nghiệp vụ như kiểm tra hồ sơ thi hành án, tham mưu giải quyết khiếu nại. Đây là chức danh khác với thẩm tra viên toà án dù cùng tên gọi.
Sinh viên mới ra trường có được tuyển thẳng làm kiểm tra viên không?
Việc tuyển dụng vào ngành kiểm sát theo quy định về công chức và thông báo của từng đợt. Vị trí khởi đầu và việc bổ nhiệm vào chức danh kiểm tra viên phụ thuộc tiêu chuẩn của ngành; hãy đọc kỹ thông báo tuyển dụng để biết vị trí việc làm cụ thể.
Làm thẩm tra viên có buồn tẻ không?
Tuỳ người. Công việc chủ yếu là đọc và viết, ít tiếp xúc trực tiếp. Người thích phân tích sẽ thấy mỗi hồ sơ là một bài toán khác nhau; người cần nhịp độ nhanh và tương tác nhiều có thể thấy chậm.
Kinh nghiệm kiểm tra viên có giúp ích khi làm luật sư hình sự không?
Rất nhiều. Người từng làm kiểm tra viên hiểu cách hồ sơ được xây dựng, cách viện kiểm sát đánh giá chứng cứ, nên biết chỗ cần hỏi khi bào chữa. Tuy vậy, chuyển nghề phải đáp ứng điều kiện hành nghề luật sư hiện hành và giữ bí mật công tác cũ.