Đấu giá viên là người được cấp chứng chỉ hành nghề để điều hành cuộc đấu giá tài sản, nhưng phần điều hành phiên chỉ là đoạn cuối của một chuỗi công việc dài: tiếp nhận hồ sơ tài sản, soạn quy chế, thông báo công khai, tiếp nhận người tham gia, rồi lập biên bản và bàn giao kết quả. Mỗi khâu đều có thể là lý do để một cuộc đấu giá bị khiếu nại hoặc bị huỷ kết quả.
Bài này nhìn từ phía người làm nghề, dành cho sinh viên luật và người đang cân nhắc nghề đấu giá. Hướng dẫn cho người đi mua tài sản đấu giá, cách đăng ký, cách trả giá là một chủ đề khác. Tiêu chuẩn cấp chứng chỉ và tập sự thuộc chủ đề tư cách hành nghề, ở đây chỉ nhắc.
Chuỗi công việc của một cuộc đấu giá từ phía tổ chức hành nghề
Với một tài sản, chẳng hạn quyền sử dụng một lô đất do Nhà nước giao bán hoặc một tài sản thi hành án, công việc thường đi qua các bước sau. Thứ tự và thời hạn cụ thể theo Luật Đấu giá tài sản 2016, đã được sửa đổi năm 2024, và văn bản hướng dẫn:
- Nhận và kiểm hồ sơ tài sản từ người có tài sản: giấy tờ pháp lý, quyết định đưa tài sản ra đấu giá, giá khởi điểm đã được xác định theo quy định, các điều kiện kèm theo.
- Ký hợp đồng dịch vụ đấu giá với người có tài sản, xác định rõ ai làm việc gì, khi nào bàn giao tài sản.
- Soạn quy chế cuộc đấu giá: hình thức đấu giá, phương thức trả giá, bước giá, tiền đặt trước, điều kiện người tham gia, các trường hợp bị truất quyền.
- Thông báo công khai theo các kênh và thời hạn luật định, tổ chức cho người quan tâm xem tài sản.
- Bán và tiếp nhận hồ sơ, kiểm điều kiện người đăng ký, theo dõi việc nộp tiền đặt trước.
- Điều hành cuộc đấu giá: điểm danh, công bố quy chế, điều khiển việc trả giá, xử lý vi phạm tại chỗ, công bố người trúng.
- Lập biên bản, thông báo kết quả và chuyển hồ sơ để các bên ký hợp đồng mua bán tài sản đấu giá; trả lại tiền đặt trước cho người không trúng theo quy định.
Đấu giá viên có mặt ở hầu hết các bước, không chỉ ở bước thứ sáu. Ở tổ chức lớn, nhân viên nghiệp vụ hỗ trợ hồ sơ, nhưng trách nhiệm về tính đúng của quy chế và cuộc đấu giá vẫn gắn với đấu giá viên được phân công.
Quy chế cuộc đấu giá: nơi người làm nghề hay sai
Quy chế là văn bản điều chỉnh cả cuộc đấu giá. Người tham gia đọc nó để biết luật chơi; khi có tranh chấp, toà án hoặc cơ quan có thẩm quyền đọc nó để xem cuộc đấu giá có làm đúng không. Một quy chế viết thiếu, chẳng hạn không nói rõ cách xử lý khi hai người trả cùng một giá, hoặc ghi điều kiện tham gia mâu thuẫn với hồ sơ tài sản, là mầm mống của khiếu nại.
Đấu giá viên mới thường được giao soạn quy chế dựa trên mẫu của tổ chức. Cái bẫy là sao chép mà không đối chiếu lại với đặc điểm của tài sản cụ thể. Đấu giá quyền sử dụng đất có những điều kiện riêng khác với đấu giá xe ô tô thanh lý hay tài sản thi hành án. Mỗi loại tài sản lại có thể chịu thêm quy định của luật chuyên ngành.
Thói quen tốt là đọc quy chế từ vị trí của một người tham gia khó tính: nếu muốn tìm kẽ hở để khiếu nại, họ sẽ bám vào câu nào. Sửa xong những câu đó rồi mới trình duyệt.
Trong phòng đấu giá: những gì đấu giá viên phải kiểm soát
Đúng người, đúng quyền. Điểm danh, đối chiếu giấy tờ của người tham gia hoặc người được uỷ quyền tham gia. Người không đủ điều kiện mà vẫn trả giá có thể làm cả cuộc đấu giá bị xem xét lại.
Công bố rõ ràng. Đọc lại quy chế ở những điểm chính, giới thiệu tài sản, giá khởi điểm, bước giá, cách trả giá. Người tham gia lần đầu thường lúng túng; đấu giá viên giải thích cho mọi người như nhau, không hướng dẫn riêng cho ai.
Nhận diện dấu hiệu thông đồng, dìm giá. Những người tham gia ra hiệu cho nhau, rút lui đồng loạt, trả giá theo một kịch bản bất thường. Đấu giá viên phải biết các hành vi bị cấm và cách xử lý tại chỗ theo quy định, đồng thời ghi lại trong biên bản.
Giữ nhịp và giữ trật tự. Phiên đấu giá đất ở một số nơi có rất đông người, không khí căng thẳng. Đấu giá viên điều khiển nhịp trả giá, yêu cầu giữ trật tự, tạm dừng khi cần theo quy chế.
Ghi biên bản chính xác. Mọi lần trả giá hợp lệ, mọi sự cố, mọi lần truất quyền đều phải được ghi. Biên bản là bằng chứng chính nếu kết quả bị khiếu nại.
Đấu giá trực tuyến đổi công việc thế nào
Đấu giá trực tuyến đã được pháp luật về đấu giá ghi nhận và ngày càng được dùng nhiều, nhất là sau lần sửa luật năm 2024. Với đấu giá viên, phòng đấu giá được thay một phần bằng hệ thống phần mềm: người tham gia đăng ký, nộp tiền đặt trước và trả giá qua mạng. Đấu giá viên vẫn điều hành, nhưng thao tác trên hệ thống và giám sát nhật ký trả giá thay cho việc nhìn người giơ thẻ.
Thay đổi này đem lại kỹ năng mới phải học: hiểu cách hệ thống ghi nhận thời điểm trả giá, xử lý khi có sự cố kỹ thuật, lưu trữ dữ liệu điện tử làm chứng cứ. Nó cũng làm giảm một số rủi ro của phòng đấu giá trực tiếp như gây áp lực, ra hiệu cho nhau, nhưng mở ra rủi ro khác như tài khoản bị dùng hộ hoặc tranh cãi về đường truyền.
Người trẻ quen công nghệ có lợi thế ở mảng này. Tuy vậy, hiểu luật về trình tự đấu giá vẫn là nền: phần mềm chỉ thực hiện đúng khi quy chế và cấu hình được thiết lập đúng.
Áp lực nghề đấu giá theo từng loại tài sản
Mỗi loại tài sản tạo ra một kiểu áp lực khác nhau cho người điều hành. Bảng dưới mô tả ở mức tổng quát:
| Loại tài sản | Áp lực chính | Điều đấu giá viên cần chú ý |
|---|---|---|
| Quyền sử dụng đất do Nhà nước đưa ra đấu giá | Đông người tham gia, dư luận theo dõi, giá có thể biến động mạnh | Điều kiện tham gia theo luật đất đai, chống thông đồng, xử lý bỏ cọc sau phiên |
| Tài sản thi hành án | Người phải thi hành án phản đối, có thể khiếu nại trình tự | Phối hợp với cơ quan thi hành án, hồ sơ pháp lý của tài sản, việc người phải thi hành án nộp đủ tiền để nhận lại tài sản trước phiên theo quy định |
| Tài sản công thanh lý | Tài sản cũ, tình trạng khó mô tả | Cho xem tài sản đầy đủ, ghi rõ bán theo hiện trạng |
| Tài sản bảo đảm của tổ chức tín dụng | Hồ sơ pháp lý nhiều tầng, bên có tài sản muốn bán nhanh | Kiểm quyền xử lý tài sản bảo đảm, tình trạng chiếm hữu thực tế |
| Quyền khai thác, biển số xe và tài sản đặc thù | Quy định chuyên ngành riêng, hình thức trực tuyến phổ biến | Đọc kỹ văn bản chuyên ngành trước khi soạn quy chế |
Không đấu giá viên nào giỏi đều mọi loại. Nhiều người chọn chuyên sâu một vài nhóm tài sản để hiểu kỹ luật chuyên ngành đi kèm.
Ai hợp với nghề đấu giá
Người nói trước đám đông rõ ràng, không run. Điều hành phiên đấu giá trực tiếp là nói trước nhiều người, đôi khi trong không khí căng thẳng. Giọng rõ, nhịp đều và thái độ trung lập là yêu cầu căn bản.
Người tỉ mỉ với văn bản. Quy chế, thông báo, biên bản phải chính xác. Một sai sót nhỏ có thể khiến kết quả bị huỷ.
Người chịu được áp lực từ nhiều phía. Người có tài sản muốn bán được giá cao, người tham gia muốn mua giá thấp, dư luận theo dõi. Đấu giá viên không đứng về phía nào, chỉ giữ đúng trình tự.
Người có hiểu biết về tài sản. Không cần là chuyên gia định giá, nhưng cần hiểu đủ về đất đai, phương tiện, máy móc để mô tả tài sản đúng và trả lời câu hỏi của người tham gia.
Người giữ được sự liêm chính khi có lời mời gọi. Nghề đấu giá gắn với những tài sản có giá trị lớn, nên không hiếm lúc có người tìm cách tiếp cận để biết trước danh sách người đăng ký hay xin "linh động" một điều kiện. Ai không chắc mình nói "không" được trong những tình huống đó nên cân nhắc kỹ trước khi chọn nghề.
Đường vào nghề và những năm đầu
Theo Luật Đấu giá tài sản 2016 đã sửa đổi năm 2024, người muốn làm đấu giá viên phải đáp ứng tiêu chuẩn về trình độ, hoàn thành đào tạo nghề đấu giá, tập sự và đạt kết quả kiểm tra theo quy định, rồi được cấp chứng chỉ hành nghề và đăng ký hành nghề tại một tổ chức hành nghề đấu giá. Các trường hợp được miễn đào tạo, nội dung tập sự và hồ sơ cấp chứng chỉ thuộc chủ đề tư cách hành nghề, bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành khi chuẩn bị.
Những năm đầu, đấu giá viên mới thường được phân công các cuộc đấu giá đơn giản: tài sản công thanh lý, phương tiện, hàng hoá có hồ sơ rõ ràng. Họ học cách soạn quy chế cho chặt, cách trả lời câu hỏi của người tham gia mà không tiết lộ thông tin không được phép, cách ghi biên bản đủ chi tiết. Các cuộc đấu giá quyền sử dụng đất đông người hoặc tài sản thi hành án có tranh chấp thường được giao cho người đã có kinh nghiệm.
Một lời khuyên hay nghe từ người đi trước: giữ một cuốn sổ ghi lại mọi tình huống bất thường đã gặp và cách xử lý. Sau vài năm, cuốn sổ đó có giá trị hơn mọi giáo trình, vì luật chỉ nói nguyên tắc còn phòng đấu giá thì luôn có tình huống mới.
Câu hỏi thường gặp
Đấu giá viên có tự xác định giá khởi điểm không?
Thông thường không. Giá khởi điểm do người có tài sản hoặc cơ quan có thẩm quyền xác định theo quy định, có thể dựa trên kết quả thẩm định giá. Đấu giá viên và tổ chức hành nghề đấu giá thực hiện cuộc đấu giá trên cơ sở giá khởi điểm đã được quyết định.
Đấu giá viên làm việc ở đâu?
Đấu giá viên hành nghề trong tổ chức hành nghề đấu giá tài sản, gồm trung tâm dịch vụ đấu giá tài sản thuộc sở tư pháp và doanh nghiệp đấu giá tài sản. Điều kiện hành nghề và đăng ký hành nghề theo Luật Đấu giá tài sản và văn bản hướng dẫn hiện hành.
Sinh viên luật có cần học thêm gì để làm đấu giá?
Ngoài luật dân sự và luật đất đai, nên đọc kỹ Luật Đấu giá tài sản và các quy định về thi hành án dân sự, quản lý tài sản công. Kỹ năng nói trước đám đông và soạn thảo văn bản cũng nên luyện từ khi còn đi học.
Đấu giá viên có bị kỷ luật nếu cuộc đấu giá bị huỷ kết quả không?
Tuỳ nguyên nhân. Nếu kết quả bị huỷ do vi phạm trình tự mà đấu giá viên phải chịu trách nhiệm, người đó có thể bị xử lý theo quy định, và tổ chức hành nghề có thể phải bồi thường. Vì vậy người làm nghề rất chú trọng việc ghi biên bản và lưu hồ sơ.
Đấu giá trực tuyến có làm nghề đấu giá viên biến mất không?
Không. Đấu giá trực tuyến thay đổi công cụ chứ không bỏ người điều hành. Vẫn cần đấu giá viên soạn quy chế, kiểm điều kiện người tham gia, giám sát quá trình trả giá, xử lý sự cố và chịu trách nhiệm về kết quả.
Đấu giá viên khác thẩm định viên về giá thế nào?
Thẩm định viên về giá ước tính giá trị tài sản theo tiêu chuẩn thẩm định giá. Đấu giá viên tổ chức việc bán tài sản qua cạnh tranh trả giá. Hai nghề liên quan nhau nhưng được quy định ở hai hệ thống văn bản khác nhau và có chứng chỉ riêng.