Công chứng viên, thừa phát lại, đấu giá viên và luật sư: bốn nghề khác nhau ra sao

Công chứng viên chứng nhận giao dịch là xác thực và hợp pháp; thừa phát lại ghi nhận sự kiện, tống đạt giấy tờ và tổ chức thi hành án theo yêu cầu; đấu giá viên điều hành việc bán tài sản qua cạnh tranh trả giá; còn luật sư đại diện và bảo vệ quyền lợi của một bên. Ba nghề đầu phải giữ vị trí khách quan với mọi bên, luật sư thì được và phải đứng về phía khách hàng của mình. Đó là khác biệt gốc, kéo theo khác biệt về tính chất công việc, áp lực và kiểu người hợp nghề.

Bài này giúp sinh viên luật và cử nhân mới ra trường so sánh bốn con đường ở góc công việc thật. Điều kiện bổ nhiệm, cấp chứng chỉ, tập sự của từng nghề thuộc chủ đề tư cách hành nghề; ở đây chỉ nêu khung để bạn biết mỗi đường dài ra sao.

Bảng so sánh nhanh bốn nghề

Bảng dưới đặt bốn nghề cạnh nhau theo những tiêu chí người học luật hay hỏi. Văn bản điều chỉnh ghi ở mức tên gọi; chi tiết điều khoản cần đối chiếu văn bản hiện hành.

Nhìn hàng thứ hai là đủ thấy câu hỏi đầu tiên nên tự hỏi: bạn thấy thoải mái khi bảo vệ một bên hết mình, hay khi giữ đúng quy trình cho mọi bên?

Khách quan hay đứng về một bên: khác biệt quyết định

Luật sư được khách hàng thuê để bảo vệ quyền lợi của khách hàng trong khuôn khổ pháp luật và quy tắc đạo đức nghề. Họ được phép, thậm chí có nghĩa vụ, tìm lập luận có lợi nhất cho người mình đại diện. Tranh luận, đàm phán, phản bác là một phần tự nhiên của nghề.

Công chứng viên, thừa phát lại, đấu giá viên cũng nhận yêu cầu từ một người cụ thể, nhưng sản phẩm của họ phải đáng tin với cả những người không thuê họ. Văn bản công chứng được ngân hàng, cơ quan đăng ký đất đai, toà án tin dùng; vi bằng có thể được toà xem xét; kết quả đấu giá ràng buộc người bán lẫn người mua. Nếu người làm những nghề này nghiêng về khách hàng của mình, giá trị của sản phẩm sụp đổ.

Vì vậy, người thích tranh luận, thích thắng thường thấy nghề luật sư hợp hơn. Người thích sự chuẩn xác, quy trình, cảm giác mình là điểm tựa khách quan của giao dịch thường thấy ba nghề bổ trợ tư pháp hợp hơn. Không có lựa chọn nào cao hơn; chỉ có lựa chọn hợp hơn với tính cách của bạn.

Một ngày làm việc điển hình, đặt cạnh nhau

Công chứng viên. Đọc hồ sơ buổi sáng, tiếp khách và chứng kiến ký trong ngày, xử lý hồ sơ có vướng, cuối ngày ký sổ và rà lưu trữ. Ít di chuyển, trừ khi công chứng ngoài trụ sở.

Thừa phát lại. Chia tuyến tống đạt, đi tới nhà người nhận giấy tờ, có mặt ở nơi cần ghi nhận sự kiện, soạn vi bằng và biên bản, theo dõi các vụ xác minh, tổ chức thi hành án theo yêu cầu. Đi lại nhiều, lịch hay bị đảo.

Đấu giá viên. Theo từng chu kỳ: nhận hồ sơ tài sản, soạn quy chế, thông báo, tiếp nhận người đăng ký, điều hành phiên, lập biên bản. Có những ngày làm giấy tờ yên lặng, có những ngày đứng trước phòng đấu giá đông người.

Luật sư tranh tụng. Gặp khách, nghiên cứu hồ sơ, soạn bản luận cứ, đi toà, làm việc với cơ quan tiến hành tố tụng. Lịch phụ thuộc vào lịch của toà và các cơ quan.

Luật sư tư vấn. Nghiên cứu, soạn thư tư vấn và hợp đồng, đàm phán, họp với khách hàng doanh nghiệp. Ít đi toà, nhiều làm việc trên văn bản và qua cuộc họp.

Có kiêm được không, có chuyển qua lại được không

Nguyên tắc chung của các luật nghề nghiệp là người đang hành nghề công chứng, thừa phát lại không được đồng thời hành nghề luật sư hay một số nghề khác dễ dẫn tới xung đột lợi ích. Lý do dễ hiểu: không thể vừa là người chứng nhận khách quan, vừa là người bảo vệ một bên. Danh sách cụ thể các việc không được kiêm nhiệm nằm trong từng luật và nghị định, cần đối chiếu khi bạn đứng trước lựa chọn.

Chuyển nghề thì được, và khá phổ biến. Có luật sư sau nhiều năm tranh tụng chuyển sang công chứng để có nhịp làm việc ổn định hơn. Có công chứng viên chuyển sang làm luật sư vì muốn trực tiếp bảo vệ khách hàng. Kinh nghiệm ở nghề trước thường được tính tới khi xét miễn, giảm một phần đào tạo nghề hoặc tập sự ở nghề sau, theo điều kiện từng luật; phần này thuộc chủ đề tư cách hành nghề.

Ngoài ra, kinh nghiệm ở bất kỳ nghề nào trong bốn nghề đều có giá trị khi chuyển sang pháp chế doanh nghiệp, ngân hàng, hoặc các vị trí pháp lý trong cơ quan nhà nước. Chọn sai nghề đầu tiên không phải là ngõ cụt.

Đường vào từng nghề, nhắc ngắn

Cả bốn nghề đều bắt đầu từ bằng cử nhân luật, rồi rẽ ra bốn con đường có cấu trúc giống nhau ở dạng khái quát: học một khoá đào tạo nghề, qua một giai đoạn tập sự hoặc thực hành có người hướng dẫn, đạt một kỳ kiểm tra, rồi mới được bổ nhiệm, cấp chứng chỉ hoặc gia nhập tổ chức nghề nghiệp. Mỗi luật có điều kiện riêng về trình độ, sức khoẻ, lý lịch, kinh nghiệm và các trường hợp được miễn, giảm. Toàn bộ phần này thuộc chủ đề tư cách hành nghề.

Điểm đáng chú ý cho người đang chọn là thời gian thực tế thường dài hơn thời gian ghi trên giấy. Nhiều người làm công việc liên quan nhiều năm trước khi đi đào tạo nghề: thư ký nghiệp vụ công chứng, nhân viên văn phòng thừa phát lại, chuyên viên ở tổ chức đấu giá, trợ lý luật sư. Những năm đó không phí, vì là lúc học được những thứ giáo trình không dạy.

Vì vậy, quyết định chọn nghề ở năm cuối đại học không phải là quyết định không quay lại được. Nó là quyết định về nơi bạn sẽ học việc trong vài năm tới. Nếu sau một hai năm thấy không hợp, chuyển sang một mắt xích khác trong hệ thống vẫn dễ dàng, và kinh nghiệm cũ vẫn có ích.

Câu hỏi tự kiểm trước khi chọn

Thay vì hỏi nghề nào "tốt hơn", hãy trả lời thật các câu sau. Câu trả lời của bạn chỉ ra hướng hợp hơn:

• Bạn có thấy khó chịu khi phải nói "không" với người đang nhờ mình không? Nếu có, nghề công chứng sẽ là thử thách lớn.
• Bạn có thích đi lại, gặp người lạ ở nhà họ, làm việc ngoài trời không? Nếu có, thừa phát lại đáng cân nhắc.
• Bạn có tự tin nói trước đám đông, giữ trật tự một phòng đầy người đang căng thẳng không? Nghề đấu giá cần điều đó.
• Bạn có thích tranh luận, tìm lập luận cho một phía, chịu được thắng thua không? Luật sư tranh tụng hợp với bạn.
• Bạn thích làm việc với văn bản và doanh nghiệp, ít tranh cãi trực diện? Hãy nhìn vào luật sư tư vấn hoặc pháp chế.
• Bạn coi trọng sự ổn định của lịch làm việc đến mức nào? Công chứng có nhịp đều nhất, tranh tụng ít đều nhất.

Câu trả lời không cần dứt khoát ngay. Cách tốt nhất là thực tập ít nhất ở hai nơi khác loại để tự cảm nhận.

Ví dụ giả định: ba người bạn cùng khoá

Ví dụ giả định: ba người bạn tốt nghiệp cùng một khoá luật ở Thành phố Hồ Chí Minh. Minh thích tranh luận từ thời đi thi phiên toà giả định, vào làm trợ lý ở một văn phòng luật chuyên tranh chấp đất đai. Lan cẩn thận, thích làm việc có quy trình, vào làm thư ký nghiệp vụ ở một văn phòng công chứng. Quân thích đi lại, không ngại va chạm, vào làm ở một văn phòng thừa phát lại.

Vài năm sau, ba người thường gặp nhau trong cùng một vụ việc từ ba phía: Lan ở văn phòng công chứng nơi các bên từng ký hợp đồng, Quân lập vi bằng hiện trạng nhà khi tranh chấp nổ ra, Minh đại diện cho một bên trước toà. Mỗi người nhìn vụ việc bằng con mắt nghề của mình, và cả ba đều cần nhau làm đúng việc.

Câu chuyện cho thấy bốn nghề không cạnh tranh nhau mà là các mắt xích của cùng một hệ thống. Chọn mắt xích nào là chuyện tính cách và mong muốn của bạn. Nếu thiếu một mắt xích làm đúng việc, ví dụ một văn bản công chứng ký sai hay một vi bằng ghi mơ hồ, cả chuỗi phía sau đều phải trả giá.

Câu hỏi thường gặp

Công chứng viên có phải là luật sư không?

Không. Công chứng viên và luật sư là hai chức danh khác nhau, được điều chỉnh bởi hai luật khác nhau. Cả hai đều cần bằng cử nhân luật và qua đào tạo nghề, nhưng công chứng viên chứng nhận giao dịch một cách khách quan, còn luật sư bảo vệ quyền lợi của khách hàng.

Nghề nào trong bốn nghề cần thời gian chuẩn bị dài nhất?

Cả bốn nghề đều đòi hỏi đào tạo nghề, tập sự hoặc kiểm tra sau khi có bằng cử nhân luật, và thời gian phụ thuộc vào điều kiện từng luật cũng như hoàn cảnh của mỗi người. Thực tế, phần lớn người hành nghề đều đã có vài năm làm việc liên quan trước khi được bổ nhiệm hoặc cấp chứng chỉ.

Thừa phát lại và luật sư có thể làm việc cùng nhau không?

Có. Luật sư thường khuyên khách hàng nhờ thừa phát lại lập vi bằng ghi nhận sự kiện hoặc xác minh điều kiện thi hành án. Hai nghề phối hợp nhưng giữ vai trò riêng: thừa phát lại ghi nhận khách quan, luật sư dùng kết quả đó để bảo vệ khách hàng.

Sinh viên năm mấy nên bắt đầu tìm hiểu bốn nghề này?

Càng sớm càng tốt, nhưng tìm hiểu nghiêm túc thường bắt đầu từ năm thứ hai hoặc thứ ba, khi bạn đã học xong các môn dân sự cơ bản. Đi thực tập ngắn ở hai nơi khác loại, chẳng hạn văn phòng công chứng và văn phòng luật, giúp so sánh bằng trải nghiệm thật.

Nữ giới có hợp với nghề thừa phát lại và đấu giá không?

Không có nghề nào trong bốn nghề giới hạn theo giới tính. Điều quyết định là kỹ năng và sức bền với nhịp làm việc của nghề: thừa phát lại cần đi lại nhiều và bình tĩnh trước xung đột, đấu giá viên cần tự tin trước đám đông. Nhiều phụ nữ đang hành nghề thành công ở cả hai nghề.